สัมเภทะ (บาลีวันละคำ 3,360)

สัมเภทะ

คำที่มีความหมายคนละอย่างเดียวกัน

อ่านว่า สำ-เพ-ทะ

คำว่า “สัมเภทะ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

…………..

สัมเภทะ :

(๑) (คำนาม) การปะปน, การรวมกัน (ป., ส.).

(๒) (คำนาม) การแยก, การแตกออก, การแบ่ง. (ป., ส.).

…………..

โปรดสังเกตว่า ความหมายของคำว่า “สัมเภทะ” ตามที่พจนานุกรมฯ บอกไว้นี้มีความขัดแย้งกันอยู่ในตัว

“การปะปน” กับ “การแบ่ง”

“การรวมกัน” กับ “การแยก”

ความหมายตรงข้ามกัน

ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น?

สัมเภทะ” สันสกฤตก็เป็น “สมฺเภท” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

สมฺเภท : (คำนาม) ‘สัมเภท, แปลงเปน สมเภท,’ สังคมแห่งสองนที, ‘ที่รวมน้ำ’ ก็เรียก; สังคมแห่งนทีกับสมุทร์; การแตก-หัก-หรือระเบิด; สมาคม, สังโยค; the confluence of two rivers; the junction of a river with the sea; breaking or bursting; union, junction.”

จะเห็นได้ว่า ความหมายที่สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ก็ขัดแย้งกันเช่นเดียวกัน 

(1) การแตก-หัก-หรือระเบิด breaking or bursting

(2) สมาคม, สังโยค union, junction

ความหมายตรงข้ามกัน

ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น?

สัมเภทะ” เขียนแบบบาลีเป็น “สมฺเภท” อ่านว่า สำ-เพ-ทะ รากศัพท์มาจาก สํ (ปกติเป็นคำอุปสรรค แต่ในที่นี้แทนศัพท์ว่า “สมฺมา” = ด้วยดี, อย่างดี) + ภิทฺ (ธาตุ = แบ่ง, แยก) + ปัจจัย, ลบ , แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น มฺ (สํ > สมฺ), แผลง อิ ที่ ภิ-(ทฺ) เป็น เอ (ภิทฺ > เภท)

: สํ + ภิทฺ = สํภิทฺ + = สํภิทณ > สํภิท > สมฺภิท > สมฺเภท แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่แยกกันด้วยดีแห่งแม่น้ำ” 

ในที่นี้สิ่งที่ถูกแบ่งแยก ท่านเล็งถึง “แม่น้ำ” คำแปลตามศัพท์จึงบอกไว้เช่นนั้น และตามคำแปลนี้ “สมฺเภท” หมายถึง ปากน้ำ, ปากอ่าว (ความหมายตามหนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ [ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต])

เทียบกับความหมายของสันสกฤตที่ว่า “สังคมแห่งสองนที, ‘ที่รวมน้ำ’ ก็เรียก; สังคมแห่งนทีกับสมุทร์” ก็จะเห็นว่าเป็นความหมายเดียวกัน

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สมฺเภท” ว่า mixing up, confusion, contamination (การปะปนกัน, ความยุ่งเหยิง, การเปื้อนเปรอะ)

อภิปรายขยายความ :

ความหมายของคำว่า “สมฺเภท” หรือ “สัมเภทะ” นี้ ถ้าจะให้เห็นภาพ ก็ต้องมองจากปากอ่าวเข้าหาฝั่ง จะเห็นแม่น้ำสายต่างๆ ที่ไหลมารวมกัน จากปากอ่าวเข้าไปจึงเป็นสถานที่ที่แม่น้ำแยกกันมาเป็นสายๆ ตรงตามความของศัพท์ที่ว่า “ที่เป็นที่แยกกันด้วยดีแห่งแม่น้ำ

แต่ถ้ามองจากปลายแม่น้ำหรือปากน้ำออกไปในอ่าวหรือในทะเล จะกลายเป็นว่า สถานที่ตรงนั้นเป็นที่ที่แม่น้ำหลายสายมารวมกัน ซึ่งเป็นความหมายของ “สมาคม, สังโยค union, junction” หรือที่พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกว่า mixing up หรือที่พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกว่า “สัมเภทะ” คือ “การปะปน, การรวมกัน” 

ในจักกวัตติสูตรมีคำบรรยายสภาพสังคมเมื่อถึงยุคเสื่อมว่า –

…………..

ทสวสฺสายุเกสุ  … สมฺเภทํ  โลโก  คมิสฺสติ  ยถา  อเชฬกา  กุกฺกุฏา  สูกรา  โสณา  สิคาลา  

เมื่อมนุษย์มีอายุขัย 10 ปี … สัตว์โลกจักสมสู่ปะปนกันหมด เหมือนแพะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอกที่มันสมสู่กันฉะนั้น

ที่มา: จักกวัตติสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 46

…………..

ในที่นี้ “สมฺเภท” ท่านหมายถึง “สมสู่ปะปน” คือรวมกัน ไม่ใช่แยกกัน

คัมภีร์อรรถกถาไขความศัพท์ว่า “สมฺเภท” ดังนี้ –

…………..

สมฺเภทนฺติ  มิสฺสกภาวํ  มริยาทเภทํ  วา.

แปลว่า: คำว่า สมฺเภท หมายถึง ภาวะที่เจือปนกัน หรือการทำลายขอบเขต 

ที่มา: สุมังคลวิลาสินี ภาค 3 หน้า 60 (จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา) 

…………..

ขยายความว่า ผลที่เกิดจาก “การทำลายขอบเขต” ก็คือ ทำให้สิ่งที่เคยอยู่กันคนละเขตเข้าไปประสมปะปนกัน หรือสิ่งที่เคยอยู่ในกรอบออกไปอยู่นอกกรอบ ที่เรียกว่าแหกกรอบหรือแหกกฎ นั่นก็คือ “สมฺเภท” (การทำลายขอบเขต) ทำให้เกิด “สมฺเภท” (ภาวะที่เจือปนกัน)

นี่คือความแปลกพิเศษของคำว่า “สมฺเภท” หรือ “สัมเภทะ” 

หมายความว่า “รวมกัน” ก็ได้ “แยกกัน” ก็ได้

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้าแยกชั่วออกจากดีไม่ได้

: นานไปดีจะกลายเป็นชั่ว

#บาลีวันละคำ (3,360)

24-8-64 

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *