วนิพก – ยาจก (บาลีวันละคำ 1,784)

วนิพกยาจก

วนิพก” อ่านว่า วะ-นิบ-พก ก็ได้ วะ-นิ-พก ก็ได้

ยาจก” อ่านว่า ยา-จก

(๑) “วนิพก

บาลีเป็น “วนิพฺพก” อ่านว่า วะ-นิบ-พะ-กะ รากศัพท์มาจาก วณฺณ (บรรยาย, รำพัน) + วกฺ (ธาตุ = ถือ, ยึด, จับ), ปัจจัย, แปลง วณฺณ เป็น วนิ, แปลง ที่ -(กฺ) เป็น (วกฺ > พก), ซ้อน พฺ

: วณฺณ > วนิ + วกฺ > พกฺ : วนิ + พฺ + พกฺ = วนิพฺพกฺ + = วนิพฺพก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รำพันแล้วรับเอารางวัล

วนิพฺพก” หมายถึง คนเดินทางไกล, คนขอทาน, คนเข็ญใจ (a wayfarer, beggar, pauper)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

วนิพก : (คำนาม) คนขอทานโดยร้องเพลงหรือดีดสีตีเป่าให้ฟัง, ใช้ว่า วณิพก หรือ วันนิพก ก็มี. (ป. วนิพฺพก).”

แต่พจนานุกรมฯ ก็เก็บรูปคำ “วณิพก” ไว้ด้วย บอกไว้ดังนี้ –

วณิพก : (คำแบบ) (คำนาม) วนิพก. (ป. วณิพฺพก, วนิพฺพก; ส. วนีปก, วนียก).”

ควรสังเกตว่า “วณิพก” (วณิ เณร) พจนานุกรมฯ บอกว่า เป็นคำแบบ คือคำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

แต่ “วนิพก” (วนิ หนู) พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่าเป็นคำแบบ ทั้ง “วนิพก” และ “วณิพก” ก็มาจากบาลีทั้งคู่ ต่างกันตรง หนู กับ เณร เท่านั้น แต่คำหนึ่งเป็นคำแบบ อีกคำหนึ่งไม่เป็นคำแบบ นับว่าชอบกลอยู่

บาลี “วนิพก” สันสกฤตเป็น “วนีปก” และ “วนียก

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

วนียก, วนีปก : (คำนาม) ยาจก, ผู้ขอทาน; a beggar.”

(๒) “ยาจก

บาลีอ่านว่า ยา-จะ-กะ รากศัพท์มาจาก ยาจฺ (ธาตุ = ขอ) + ณฺวุ ปัจจัย, แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)

: ยาจฺ + ณฺวุ > อก = ยาจก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ขอ” หมายถึง ผู้ร้องขอ, ผู้ขอ, ผู้รับทาน, ขอทาน (requesting, one who begs, a recipient of alms, a beggar)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

ยาจก : (คำนาม) ผู้ขอ; a beggar, a mendicant.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

ยาจก, ยาจนก : (คำนาม) คนขอทาน. (ป., ส.).”

…………..

อภิปราย :

วนิพกยาจก” ในภาษาไทยมักได้ยินควบคู่กัน และแยกความหมายค่อนข้างชัดเจน คือ ถ้าขอเงียบ เรียกว่า “ขอทาน” คือคำแปลตรงตัวของ “ยาจก” แต่ถ้าขอด้วยวิธีร้องเพลงหรือดีดสีตีเป่าให้ฟัง เรียกว่า “วนิพก” แต่ก็เป็นที่เข้าใจกันว่าทั้งสองพวกนี้ก็คือคนขอทานนั่นเอง เพียงแต่ “วนิพก” ออกจะมีภาษีกว่าตรงที่ร้องเพลงหรือดีดสีตีเป่าเป็นการตอบแทน

ในคัมภีร์เมื่อกล่าวถึง “วนิพกยาจก” มักจะรวมคนที่ถือว่าอยู่ในจำพวกเดียวกันเข้าไว้ด้วย นั่นคือ “สมณพฺราหฺมณกปณอทฺธิกวนิพฺพกยาจก

สมณพฺราหฺมณ” คือนักบวช

กปณ” (กะ-ปะ-นะ) แปลว่า “คนกำพร้า” คือ ยากจน, ทุกข์ยาก, ลำเค็ญ (poor, miserable, wretched)

อทฺธิก” (อัด-ทิ-กะ) แปลว่า “คนเดินทาง” คือ ผู้ท่องเที่ยว, คนเดินทาง, นักท่องเที่ยว (a wanderer, wayfarer, traveler)

ลักษณะร่วมของคนเหล่านี้คือ ไม่อยู่ในบ้านเรือน ใช้ชีวิตแบบจาริกเรื่อยไป แต่จุดประสงค์อาจแตกต่างกัน บางพวกเพื่อแสวงหาเป้าหมายของชีวิต และบางพวกเพื่อการดำรงชีวิต

กล่าวกันว่าดินแดนที่มีบุคคลดังกล่าวนี้ดาษดื่นที่สุดคือ อินเดีย

…………..

ดูก่อนภราดา!

โปรดถามตัวท่านเองว่า-อยู่เพื่อการอันใด?

: ถ้าอยู่เพียงเพื่อดำรงชีวิต ก็ไม่ผิดจากสัตว์

: ถ้าอยู่เพื่อแสวงหาสิ่งที่ดีเลิศ ก็มีสิทธิ์ประเสริฐกว่าสัตว์

27-4-60

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย