สถลมารค (บาลีวันละคำ 2,512)

สถลมารค

อ่านว่า สะ-ถน-ละ-มาก

ประกอบด้วยคำว่า สถล + มารค

(๑) “สถล

บาลีเป็น “ถล” (ถะ-ละ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ฐา (ธาตุ = ยืน, ตั้งอยู่) + อล ปัจจัย, แปลง เป็น , “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ ฐา (ฐา > ฐ)

: ฐา + อล = ฐาล > ถาล > ถล แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ยืนของสัตวโลก

(2) ฐา (ธาตุ = ยืน, ตั้งอยู่) + อล ปัจจัย, แปลง เป็น , “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ ฐา (ฐา > ฐ)

: ถลฺ + = ถล แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ตั้งอยู่ของสัตวโลก

ถล” (นปุงสกลิงค์) หมายถึง

(1) ที่ที่น้ำไม่ท่วม, ที่สูงหรือยกขึ้นสูง, ที่ดอน [ตรงข้ามกับ ต่ำ] (dry ground, high, raised [opp. low])

(2) ที่แข็ง, บก (solid, firm)

(3) ที่ราบสูง (ตรงกันข้ามกับที่ลุ่ม) (plateau [opp. low lying place])

(4) ที่แห้ง, พื้นดินที่แน่น (dry land, terra firma)

(5) พื้นที่แน่นและเรียบหรือปลอดภัย (firm, even ground or safe place)

บาลี “ถล” สันสกฤตเป็น “สฺถล

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

สฺถล : (คำนาม) สถาน, ที่, ดิน; กระโจม, วัสตรเวศมันหรือเรือนผ้า; เนิน; บทหรือหัวข้อ; ภาค (หนังสือ); place, site, soil; a tent, a house of cloth; a mound or hillock; point or case; part (of a book).”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

สถล, สถล– : (คำนาม) ที่บก, ที่ดอน, ที่สูง. (ส.; ป. ถล).”

(๒) “มารค

บาลีเป็น “มคฺค” (มัก-คะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) มคฺคฺ (ธาตุ = ไป, ถึง; แสวงหา) + ปัจจัย

: มคฺค + = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า (1) “ทางเป็นเครื่องไปสู่ที่ต้องการได้โดยตรง” (2) “ที่อันพวกคนเดินทางแสวงหา” (3) “ธรรมที่ยังบุคคลให้ถึงพระนิพพาน” (4) “ทางอันผู้ต้องการพระนิพพานดำเนินไป

(2) มชฺชฺ (ธาตุ = สะอาด, หมดจด) + ปัจจัย, ลบ , แปลง ชฺชฺ ที่ (ม)-ชฺชฺ เป็น คฺค

: มชฺช + = มชฺชณ > มชฺช > มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่สะอาดโดยพวกคนเดินทาง

(3) (นิพพาน) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ปัจจัย, ซ้อน คฺ ระหว่าง + คมฺ, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ (คมฺ > )

: + คฺ + คมฺ = มคฺคม > มคฺค + = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมเป็นเครื่องถึงพระนิพพาน

(4) (กิเลเส มาเรติ = ฆ่ากิเลส) + (คจฺฉติ = ไป), ซ้อน คฺ

: + คฺ + = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “วิธีที่ไปฆ่ากิเลส

มคฺค” (ปุงลิงค์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) ถนน, ถนนใหญ่, ทาง, ทางเท้า (a road, high road, way, foot-path)

(2) ทางแห่งศีลธรรมและสัมมาชีพ, สัมมามรรคหรือทางที่ชอบธรรม (the road of moral & good living, the path of righteousness) คือมรรคในอริยสัจสี่

(3) ขั้นตอนของการบรรลุธรรม (Stage of righteousness) คือมรรคที่คู่กับผล

บาลี “มคฺค” สันสกฤตเป็น “มารฺค

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

มารฺค : (คำนาม) ถนน, ทาง; a road, a path or way.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

มารค : (คำนาม) ทาง เช่น ชลมารค สถลมารค. (ส. มารฺค; ป. มคฺค).”

ถล + มคฺค = ถลมคฺค > สถลมารค แปลว่า “ทางบก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “สถลมารค” ไว้คู่กับ “สถลบถ” บอกไว้ดังนี้ –

สถลบถ, สถลมารค : (คำนาม) ทางบก เช่น กระบวนพยุหยาตราทางสถลมารค. (ส.).”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ มีคำว่า “ถลปถ” = สถลบถ แปลไว้ว่า a road by land (ทางไปทางบก) ตรงข้ามกับ “ชลปถ” = ชลบถ แปลไว้ว่า a road by water (ทางไปทางน้ำ)

พจนานุกรมฯ เก็บคำว่า “สถลบถ” แต่ไม่ได้เก็บคำว่า “ชลบถ

…………..

หนังสือ “ประมวลองค์ความรู้พระราชพิธีบรมราชาภิเษก” กระทรวงวัฒนธรรมจัดพิมพ์เนื่องในมหามงคลการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562 หน้า 64 บรรยายรายละเอียดในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในรัชกาลที่ 10 กล่าวถึง “ขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค” มีข้อความตอนหนึ่งดังนี้

…………..

วันที่ ๕ พฤษภาคม พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปยังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในการพระราชพิธีเฉลิมพระปรมาภิไธย พระนามาภิไธย และสถาปนาพระฐานันดรศักดิ์พระบรมวงศ์

จากนั้นเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค ไปยังวัดบวรนิเวศวิหาร วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม และวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เพื่อทรงนมัสการพระพุทธปฏิมาประธาน และพระบรมราชสรีรางคาร

…………..

โปรดสังเกตว่า พจนานุกรมฯ ใช้คำว่า “กระบวนพยุหยาตรา

แต่หนังสือ “ประมวลองค์ความรู้พระราชพิธีบรมราชาภิเษก” ใช้ว่า “ขบวนพยุหยาตรา

…………..

ดูก่อนภราดา!

: อย่าเกี่ยงว่าเป็นทางน้ำหรือทางบก

: แต่จงระวังว่าเป็นทางไปนรกหรือสวรรค์

——————

(ตามคำเสนอแนะของ ทาแม็ภ)

#บาลีวันละคำ (2,512)

29-4-62

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย