ธรรมสถาน (บาลีวันละคำ 4,938)

ธรรมสถาน

คำไม่ยาก

แต่ทำไม่ง่าย

อ่านว่า ทำ-มะ-สะ-ถาน

ประกอบด้วยคำว่า ธรรม + สถาน 

(๑) “ธรรม”

บาลีเป็น “ธมฺม” อ่านว่า ทำ-มะ รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (ธรฺ > ธ) และ ร ต้นปัจจัย (รมฺม > มฺม)

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “กรรมที่ทรงไว้ซึ่งความดีทุกอย่าง” (หมายถึงบุญ)

(2) “สภาวะที่ทรงผู้ดำรงตนไว้มิให้ตกไปในอบายและวัฏทุกข์” (หมายถึงคุณธรรมทั่วไปตลอดจนถึงโลกุตรธรรม)

(3) “สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งสัตว์ผู้บรรลุมรรคเป็นต้นมิให้ตกไปในอบาย” (หมายถึงโลกุตรธรรม คือมรรคผล)

(4) “สภาวะที่ทรงลักษณะของตนไว้ หรืออันปัจจัยทั้งหลายทรงไว้” (หมายถึงสภาพหรือสัจธรรมทั่วไป)

(5) “สภาวะอันพระอริยะมีโสดาบันเป็นต้นทรงไว้ ปุถุชนทรงไว้ไม่ได้” (หมายถึงโลกุตรธรรม คือมรรคผล)

คำแปลตามศัพท์ที่เป็นกลาง ๆ “ธมฺม” คือ “สภาพที่ทรงไว้”

บาลี “ธมฺม” สันสกฤตเป็น “ธรฺม” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ธรรม”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “ธรรม” ไว้ดังนี้ –

(1) คุณความดี เช่น เป็นคนมีธรรมะ เป็นคนมีศีลมีธรรม

(2) คําสั่งสอนในศาสนา เช่น แสดงธรรม ฟังธรรม ธรรมะของพระพุทธเจ้า

(3) หลักประพฤติปฏิบัติในศาสนา เช่น ปฏิบัติธรรม ประพฤติธรรม

(4) ความจริง เช่น ได้ดวงตาเห็นธรรม

(5) ความยุติธรรม, ความถูกต้อง, เช่น ความเป็นธรรมในสังคม

(6) กฎ, กฎเกณฑ์, เช่น ธรรมะแห่งหมู่คณะ

(7) กฎหมาย เช่น ธรรมะระหว่างประเทศ

(8 ) สิ่งของ เช่น เครื่องไทยธรรม

(๒) “สถาน” 

บาลีเป็น “ฐาน” (ถา-นะ) รากศัพท์มาจาก ฐา (ธาตุ = ตั้งอยู่) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ฐา + ยุ > อน = ฐาน แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ตั้งแห่งผล” 

“ฐาน” ใช้ในความหมายหลายอย่างตามแต่บริบท เช่น สถานที่, เขตแคว้น, ตำบล, แหล่ง, ที่อาศัย, ฐานะ, การตั้งอยู่, การดำรงอยู่, การหยุดอยู่, การยืน, ที่ตั้ง, ตำแหน่ง, เหตุ, โอกาส (ภาษาอังกฤษอาจใช้ได้หลายคำ เช่น place, region, locality, abode, part, state, condition, standing position, location, ground)

บาลี “ฐาน” สันสกฤตเป็น “สฺถาน”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“สฺถาน : (คำนาม) สถล, ที่, ตำแหน่ง; การอยู่; สมพาท, ความแม้น; อวกาศหรือมัธยสถาน; ที่แจ้งในเมือง, ทุ่ง, ฯลฯ; เรือน, บ้านหรือที่อาศรัย; บริเฉท; บุรี, นคร; สำนักงาร; บท, สถิติ; การหยุด; place, site, situation; staying; resemblance, likeness; leisure or interval; an open place in a town, a plain, &c.; a house, a dwelling; a chapter; a town, a city; an office; degree, station; halt.”

ภาษาไทยใช้ตามรูปสันสกฤตเป็น “สถาน” 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สถาน ๑ : (คำนาม) ที่ตั้ง เช่น สถานเสาวภา สถานพยาบาล สถานพักฟื้น สถานบริบาลทารก, ถ้าใช้ประกอบคำอื่นหมายถึง ที่, แหล่ง, เช่น โบราณสถาน ศาสนสถาน ฌาปนสถาน ปูชนียสถาน สังเวชนียสถาน; ประการ เช่น มีความผิดหลายสถาน. (ส.; ป. ฐาน).”

ธรรม + สถาน = ธรรมสถาน 

แปลเท่าศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ตั้งแห่งธรรม” 

แปลตามเจตนาว่า สถานที่ฟังธรรม สถานที่ปฏิบัติธรรม

“ธรรมสถาน” แปลงรูปเป็นบาลีจะเป็น “ธมฺมฏฺฐาน” อ่านว่า ทำ-มัด-ถา-นะ

รูปศัพท์แบบนี้น่าจะมีใช้ในคัมภีร์ แต่ค้นดูในคัมภีร์เป็นเบื้องต้นแล้ว ยังไม่พบศัพท์ว่า “ธมฺมฏฺฐาน”

รูปศัพท์ที่คล้ายกันคือ “ธมฺมฏฺฐ” (ทำ-มัด-ถะ) 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ธมฺมฏฺฐ” ว่า standing in the Law, just, righteous

พจนานุกรม บาลี-ไทย-อังกฤษ ฉบับภูมิพโลภิกขุ (ซึ่งใช้พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ เป็นต้นฉบับ) แปลเป็นไทยว่า ตั้งอยู่ในธรรม, ยุติธรรม, เที่ยงธรรม

ขยายความ :

เท่าที่ผู้เขียนบาลีวันละคำระลึกได้ คำว่า “ธรรมสถาน” ที่คุ้นหูคุ้นตามากที่สุดในสมัยหนึ่ง คือ “ธรรมสถานจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย” มีท่านอาจารย์ระวี ภาวิไล เป็นผู้อำนวยการ กิจกรรมหลักคือการจัดให้มีการบรรยาย อภิปราย และสนทนาธรรม ซึ่งมักจะเน้นหนักอยู่ในพระพุทธศาสนา

เท่าที่คาดเดาเหตุผลในการใช้คำว่า “ธรรมสถาน” แทนที่จะใช้ตรง ๆ ว่า “พุทธสถาน” ก็เพราะคำว่า “พุทธสถาน” เจาะจงไปที่พระพุทธศาสนา ทำให้เข้าใจไปว่าเป็นสถานที่สำหรับชาวพุทธเท่านั้น แต่มหาวิทยาลัยควรเป็นสถานที่เปิดกว้างสำหรับทุกศาสนา จึงเลี่ยงไปใช้คำ “ธรรมสถาน” ซึ่งไม่ได้จำกัดว่าจะต้องเป็น “ธรรม” ของศาสนาไหน คือจัดกิจกรรมเกี่ยวกับ “ธรรม” ได้ทุกศาสนา

…………..

“ธรรมสถาน” อีกแห่งหนึ่งที่มีผู้รู้จักมากพอสมควร คือ “เสถียรธรรมสถาน” ผู้ก่อตั้งเป็นสตรี ชื่อ “ศันสนีย์” ถือเพศเป็นแม่ชี เรียกกันว่า แม่ชีศันสนีย์ เสถียรสุต

แม่ชีศันสนีย์ เสถียรสุต เป็นผู้ก่อตั้งเสถียรธรรมสถาน, บ้านสายสัมพันธ์, สาวิกาสิกขาลัย และกิจกรรมทางธรรมอื่น ๆ อีกหลายอย่าง อันเป็นการช่วยแก้ปัญหาให้แก่ผู้ที่ชีวิตมีปัญหา และเกื้อกูลแก่ผู้ปรารถนาความสงบสุขในชีวิต

แม่ชีศันสนีย์ เสถียรสุต เกิดวันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ.2496 ถึงแก่กรรมวันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ.2564 สิริอายุ 68 ปี รวมเวลาที่ดำเนินชีวิตในทางธรรมประมาณ 40 ปี

…………..

ดูก่อนภราดา!

: สร้างธรรมสถานให้ดำรงอยู่ ไม่ยาก

: สร้างคนให้ดำรงอยู่ในธรรม ไม่ง่าย

#บาลีวันละคำ (4,938)

19-12-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….