ดุริยางค์ (บาลีวันละคำ 5,086)
ดุริยางค์
รู้ความหมายไว้บ้างเป็นกำไร
อ่านว่า ดุ-ริ-ยาง
“ดุริยางค์” บาลีเป็น “ตุริยงฺค” อ่านว่า ตุ-ริ-ยัง-คะ ประกอบด้วย ตุริย + องฺค
(๑) “ตุริย”
อ่านว่า ตุ-ริ-ยะ รากศัพท์มาจาก ตุรฺ (ธาตุ = ไปเร็ว) + ย ปัจจัย, ลง อิ อาคมระหว่างธาตุกับปัจจัย (ตุรฺ + อิ + ย)
: ตุรฺ + อิ + ย = ตุริย (ทีฆะ อุ ต้นธาตุเป็น อู ได้รูปเป็น “ตูริย” ก็มี) แปลตามศัพท์ว่า “เสียงที่ทำให้คนรีบไป” (เช่นเสียงกลองเป็นต้น)
พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ บอกความหมายของ ตุริย” ไว้ว่า musical instruments in general (เครื่องดนตรีโดยทั่ว ๆ ไป)
บาลี “ตุริย” สันสกฤตเป็น “ตูรฺย” และ “ตูรฺยฺย”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
“ตูรฺย, ตูรฺยฺย : (คำวิเศษณ์) ที่สี่; fourth; – (คำนาม) เครื่องดนตรีอย่างใดอย่างหนึ่ง; any musical instrument.”
ในภาษาไทย ใช้เป็น “ดุริย-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “ดุริยะ”พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ดุริย-, ดุริยะ : (คำนาม) เครื่องดีดสีตีเป่า. (ป. ตุริย; ส. ตูรฺย).”
(๒) “องฺค”
อ่านว่า อัง-คะ รากศัพท์มาจาก องฺคฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป; รู้) + อ (อะ) ปัจจัย
: องฺคฺ + อ = องฺค แปลตามศัพท์ว่า (1) “ร่างที่เดินได้” (2) “เหตุเป็นเครื่องรู้ที่เกิด” คือทำให้รู้ต้นกำเนิด (3) “ส่วนอันเขารู้ว่าเป็นอวัยวะ”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “องฺค” (นปุงสกลิงค์) ดังนี้ –
(1) part of the body, a limb, part, member, cause, reason, status symbol (ส่วนของร่างกาย, แขนขา, ชิ้นส่วน, ส่วนประกอบ, เหตุ, เครื่องหมาย);
(2) a constituent part of a whole or system or collection (ส่วนประกอบของทั้งหมด หรือของระบบ หรือขององค์)
ในที่นี้ “องฺค” ใช้ในความหมายว่า ส่วนประกอบ
“องฺค” ในภาษาไทยใช้เป็น “องค์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
(๑) ส่วนของร่างกาย, อวัยวะ, (ราชาศัพท์) ตัว (ใช้แก่หม่อมเจ้า) เช่น รู้สึกองค์ แต่งองค์.
(๒) ส่วนย่อยที่เป็นองค์ประกอบ เช่น มรรคมีองค์ ๘.
(๓) ในราชาศัพท์ใช้เป็นลักษณนามเรียกอวัยวะ สิ่งของ หรือคำพูด เป็นต้น ของกษัตริย์หรือเจ้านาย เช่น พระทนต์ ๑ องค์ (ฟัน ๑ ซี่) พระสุพรรณภาชน์ ๑ องค์ พระศรี ๑ องค์ (หมาก ๑ คำ) พระที่นั่ง ๑ องค์ พระบรมราโชวาท ๒ องค์.
(๔) ลักษณนามใช้เรียกสิ่งที่เคารพบูชาบางอย่างในทางศาสนา เช่น พระพุทธรูป ๑ องค์ พระเจดีย์ ๒ องค์, (ภาษาปาก) ลักษณนามใช้เรียกภิกษุสามเณร เช่น ภิกษุ ๑ องค์.
ตุริย + องฺค = ตุริยงฺค (ตุ-ริ-ยัง-คะ) แปลว่า “ส่วนประกอบของดนตรี”
“ตุริยงฺค” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ดุริยางค-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “ดุริยางค์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ดุริยางค-, ดุริยางค์ : (คำนาม) เครื่องดีดสีตีเป่า. (ป. ตุริย + องฺค).”
ขยายความ :
โปรดสังเกตว่า ในภาษาไทย “ดุริย-, ดุริยะ” กับ “ดุริยางค-, ดุริยางค์” พจนานุกรมฯ ให้คำนิยามเหมือนกันคือ “เครื่องดีดสีตีเป่า”
แถม :
พจนานุกรมฯ ไม่ได้เก็บคำว่า “ดีดสีตีเป่า” ไว้ แต่คำว่า ดีด, สี, ตี, เป่า ที่เกี่ยวกับดนตรี พจนานุกรมฯ บอกความหมายไว้ดังนี้ –
(1) ดีด : (คำกริยา) เล่นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องสายโดยใช้ปลายนิ้วมือหรืออุปกรณ์สะกิดให้เกิดเสียง เช่น ดีดจะเข้ ดีดพิณ ดีดกีตาร์
(2) สี : (คำกริยา) ครูด, ถู เช่น ช้างเอาตัวสีกับต้นไม้ ลมพัดแรงทำให้ลำไม้ไผ่สีกัน, ชัก เช่น สีซอ
(3) ตี : (คำกริยา) ทำให้เกิดเสียง เช่น ตีระฆัง
(4) เป่า : (คำกริยา) ทำให้เครื่องดนตรีหรือสิ่งอื่นเกิดเสียงโดยใช้ลมปากเช่น เป่าขลุ่ย
…………..
ดูก่อนภราดา!
ฝึกสมองทดลองปัญญา –
: อันดนตรีมีคุณทุกอย่างไป
: ย่อมใช้ได้ดั่งจินดาค่าบุรินทร์
อยู่ในวรรณคดีไทยเรื่องอะไร?
#บาลีวันละคำ (5,086)
16-5-69
…………………………….
…………………………….
