ทิวงคต (บาลีวันละคำ 4,891)

ทิวงคต

สร้างบุญไว้พร้อมหมด ก็ไม่ต้องรอให้ใครไปส่ง

อ่านว่า ทิ-วง-คด

“ทิวงคต” เขียนแบบบาลีเป็น “ทิวงฺคต” (มีจุดใต้ งฺ) อ่านว่า ทิ-วัง-คะ-ตะ แยกศัพท์เป็น ทิว + คต

(๑) “ทิว” 

บาลีอ่านว่า ทิ-วะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ทิวุ (ธาตุ = สว่าง, รุ่งเรือง; รื่นเริง, สนุกสนาน) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ทิวุ > ทิว) 

: ทิวุ > ทิว + อ = ทิว แปลตามศัพท์ว่า (1) “ช่วงเวลาที่สว่าง” (2) “ช่วงเวลาเป็นที่รื่นเริงแห่งเหล่าสัตวโลก” หมายถึง เวลากลางวัน (daytime, during the day)

ปกติ “ทิว” ที่หมายถึง กลางวัน ในบาลี จะ + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ ได้รูปเป็น “ทิวา”

(2) ทิวฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง, เล่น, สนุก, เพลิดเพลิน) + อ (อะ) ปัจจัย

: ทิวฺ + อ = ทิว (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่รื่นเริงแห่งพวกเทวดา” หมายถึง สวรรค์ (heaven)

ศัพท์ที่คล้ายกับ “ทิว” คือ “เทว” (เท-วะ) 

“เทว” ในบาลีมีความหมายหลายอย่าง พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “เทว” ไว้ดังนี้ –

(1) good etc. (สิ่งที่ดี และอื่นๆ)

(2) a god, a deity, a divine being (เทวดา, เทพเจ้า, เทพ)

(3) the sky, rain-cloud, rainy sky, rain-god (ท้องฟ้า, เมฆฝน, ท้องฟ้ามีฝน, เทพแห่งฝน) 

จำไว้สั้น ๆ:-

“ทิว” = สวรรค์ (heaven) 

“เทว” = ชาวสวรรค์ (divine being) 

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้เป็น “ทิว-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “ทิวะ” บอกไว้ดังนี้ –

“ทิว– ๓, ทิวะ : (คำนาม) วัน; สวรรค์, ชั้นฟ้า, เทวโลก, เช่น ทิวงคต คือ ไปสู่เทวโลก หมายถึง ตาย. (ป., ส.).”

(๒) “คต” 

บาลีอ่านว่า คะ-ตะ รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ต ปัจจัย (ปัจจัยตัวนี้ใช้หมายถึง อดีตกาล คือแปลว่า “-แล้ว” เช่น กินแล้ว, ทำแล้ว), ลบที่สุดธาตุ (คมฺ > ค)

: คมฺ + ต = คมต > คต แปลตามศัพท์ว่า “ไปแล้ว” “ถึงแล้ว” 

“คต” ในบาลีใช้เป็นกริยา (กิริยากิตก์) และใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง –

(1) ไปแล้ว, ถึงแล้ว, ตรงไป (gone away, arrived at, directed to)

(2) เกี่ยวข้องกับ, หมายถึง, เกี่ยวเนื่องกับ (connected with, referring to, concerning, relating to)

ทิว + คต ซ้อน งฺ พยัญชนะที่สุดวรรคของพยัญชนะต้นศัพท์หลัง

…………..

ศัพท์หลังในที่นี้คือ “คต”

พยัญชนะต้นของ “คต” คือ ค 

ค เป็นพยัญชนะใน ก-วรรค คือ ก  ข  ค  ฆ  ง 

พยัญชนะที่สุดวรรคคือ ง

…………..

ทิว + งฺ + คต = ทิวงฺคต (ทิ-วัง-คะ-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า “ไปแล้วสู่สวรรค์”

“ทิวงฺคต” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ทิวงคต” อ่านว่า ทิ-วง-คด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า – 

“ทิวงคต : (ราชาศัพท์) (คำกริยา) ไปสู่สวรรค์, ตาย, (ใช้แก่พระยุพราช หรือเจ้าฟ้าซึ่งได้รับการเฉลิมพระยศพิเศษ).”

ต่อมา พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ปรับแก้คำนิยามเป็นดังนี้ – 

“ทิวงคต : (ราชาศัพท์) (คำกริยา) ไปสู่สวรรค์, ตาย, (ใช้แก่สมเด็จพระยุพราช หรือเจ้าฟ้าซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมเฉลิมพระยศเป็นพิเศษ).”

ขยายความ :

“ทิวงฺคต” ในบาลี ถ้าใช้กับเทวดาซึ่งปกติดำรงชีพอยู่ในสวรรค์อยู่แล้ว มีความหมายว่า “กำลังอยู่ในสวรรค์” คือ กำลังดำรงชีพและกระทำกิจต่าง ๆ อยู่ในสวรรค์ตามปกติ

แต่ถ้าใช้กับมนุษย์หรือผู้ที่ปกติไม่ได้ดำรงชีพอยู่ในสวรรค์ “ทิวงฺคต” มีความหมายว่า “ไปสู่สวรรค์” คือ เคลื่อนจากภพภูมิปกติของตนไปสู่ภพสวรรค์ ความหมายอย่างนี้ คือ ตาย

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้ามนุษย์บำเพ็ญบุญอยู่ทุกวัน

: สวรรค์ก็อยู่ในโลกมนุษย์นี่เอง

#บาลีวันละคำ (4,891)

2-11-68 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….