ธรรมิก (บาลีวันละคำ 4,892)

ธรรมิก

ไม่ใช่ fix เฉพาะเรื่องธรรมะธัมโม

อ่านว่า ทำ-มิก

“ธรรมิก” บาลีเป็น “ธมฺมิก” อ่านว่า ทำ-มิ-กะ ประกอบขึ้นจาก ธมฺม + อิก ปัจจัย

(๑) “ธมฺม” 

อ่านว่า ทำ-มะ รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (ธรฺ > ธ) และ ร ต้นปัจจัย (รมฺม > มฺม)

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “กรรมที่ทรงไว้ซึ่งความดีทุกอย่าง” (หมายถึงบุญ)

(2) “สภาวะที่ทรงผู้ดำรงตนไว้มิให้ตกไปในอบายและวัฏทุกข์” (หมายถึงคุณธรรมทั่วไปตลอดจนถึงโลกุตรธรรม)

(3) “สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งสัตว์ผู้บรรลุมรรคเป็นต้นมิให้ตกไปในอบาย” (หมายถึงโลกุตรธรรม คือมรรคผล)

(4) “สภาวะที่ทรงลักษณะของตนไว้ หรืออันปัจจัยทั้งหลายทรงไว้” (หมายถึงสภาพหรือสัจธรรมทั่วไป)

(5) “สภาวะอันพระอริยะมีโสดาบันเป็นต้นทรงไว้ ปุถุชนทรงไว้ไม่ได้” (หมายถึงโลกุตรธรรม คือมรรคผล)

คำแปลตามศัพท์ที่เป็นกลาง ๆ “ธมฺม” คือ “สภาพที่ทรงไว้”

บาลี “ธมฺม” สันสกฤตเป็น “ธรฺม” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ธรรม”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “ธรรม” ในภาษาไทยไว้ดังนี้ –

(1) คุณความดี เช่น เป็นคนมีธรรมะ เป็นคนมีศีลมีธรรม

(2) คําสั่งสอนในศาสนา เช่น แสดงธรรม ฟังธรรม ธรรมะของพระพุทธเจ้า

(3) หลักประพฤติปฏิบัติในศาสนา เช่น ปฏิบัติธรรม ประพฤติธรรม

(4) ความจริง เช่น ได้ดวงตาเห็นธรรม

(5) ความยุติธรรม, ความถูกต้อง, เช่น ความเป็นธรรมในสังคม

(6) กฎ, กฎเกณฑ์, เช่น ธรรมะแห่งหมู่คณะ

(7) กฎหมาย เช่น ธรรมะระหว่างประเทศ

(8 ) สิ่งของ เช่น เครื่องไทยธรรม

(๒) ธมฺม + อิก ปัจจัย

ธมฺม + อิก = ธมฺมิก (ทำ-มิ-กะ) แปลตามศัพท์ว่า “ประกอบด้วยธรรม” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ธมฺมิก” ไว้ดังนี้ – 

(1) lawful, according to the Dhamma or the rule (ชอบด้วยกฎหมาย, ถูกตามธรรมหรือกฎเกณฑ์)

(2) proper, fit, right (สมควร, เหมาะสม, ถูกต้อง) 

(3) permitted, legitimate, justified (ได้รับอนุญาต, ถูกกฎหมาย, มีเหตุผลถูกต้อง) 

(4) righteous, honourable, of good character, just (ชอบธรรม, มีเกียรติ, มีอุปนิสัยดี, ยุติธรรม)

“ธมฺมิก” เขียนอิงสันสกฤตเป็น “ธรรมิก”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ธรรมิก, ธรรมิก– : (คำวิเศษณ์) ประกอบในธรรม, ประพฤติเป็นธรรม, ทรงธรรม, เช่น ธรรมิกราช สหธรรมิก. (ส.; ป. ธมฺมิก).”

ขยายความ :

“ธรรมิก” เป็นคำวิเศษณ์ หรือคำคุณศัพท์ ไวยากรณ์บาลีเรียกคำประเภทนี้ว่า “วิเสสนะ” 

คำว่า “วิเสสนะ” แปลตามศัพท์ว่า (1) “คำที่ทำให้แจ้ง” (2) “คำที่ทำให้ต่าง” หมายถึง คำที่ทำให้รู้ว่า คน สัตว์ สิ่งของ สถานที่ เป็นต้นนั้นๆ มีลักษณะอย่างไร ต่างจากสิ่งอื่นอย่างไร หรือแม้ในพวกเดียวกันต่างกันเองอย่างไร

“ธรรมิก” ไม่ได้หมายเฉพาะเรื่องเกี่ยวกับธรรมะ อย่างที่เรียกว่า “ธรรมะธัมโม” เท่านั้น 

“ธรรมะธัมโม” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ธรรมะธัมโม : (คำวิเศษณ์) เรียกคนที่เคร่งครัดในศาสนา ว่า คนธรรมะธัมโม.”

“ธรรมิก” ไม่ได้หมายเฉพาะเรื่องเกี่ยวกับธรรมะแบบนี้อย่างเดียว

“ธรรมิก” ใช้ในความหมายทางดี เรื่องที่ดี เรื่องที่ถูกต้อง เหมาะสม ดีงาม เรื่องใดก็ตามมีลักษณะเช่นนี้ เรื่องนั้นเรียกว่า “ธรรมิก” ทั้งสิ้น-รวมทั้งเรื่องธรรมะธัมโมนั่นด้วย

ทางราชการขอให้ประชาชนพร้อมใจกันทำเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เป็นเรื่องที่ทุกคนสามารถทำได้ ไม่ใช่เรื่องชั่วร้ายเลวทรามแต่ประการใด แม้เราจะไม่เห็นด้วยหรือไม่ชอบด้วยเหตุผลอะไรก็ตาม แต่ก็ให้ความร่วมมือตามที่ขอ แบบนี้ก็เป็น “ธรรมิก” อย่างหนึ่ง

ถ้าทำตรงกันข้ามกับ “ธรรมิก” ก็เป็น “อธรรมิก” (อะ-ทำ-มิก) = เรื่องที่ไม่ถูกต้อง

…………..

ดูก่อนภราดา!

: อย่าอายถ้าจะถูกเรียกว่าคนธรรมะธัมโม

: แต่จงอาย-ถ้าเป็นคนใหญ่คนโต แต่ไม่มีคุณธรรม

#บาลีวันละคำ (4,892)

3-11-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….