เขตธรณีสงฆ์ (บาลีวันละคำ 5,073)

15 ตุลาคม 2026 suriyan bunthae

เขตธรณีสงฆ์

คือเขตอะไร

อ่านว่า เขด-ทอ-ระ-นี-สง

แยกคำตามที่ตาเห็นเป็น เขต + ธรณี + สงฆ์

(๑) “เขต”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เขต : (คำนาม) แดนที่กําหนดขีดคั่นไว้ เช่น เขตป่า เขตบ้าน, เวลาที่กําหนดขีดคั่นไว้ เช่น หมดเขตวันที่ ๑๕. (ป. เขตฺต). (โบราณเขียนว่า เขตร).”

ภาษาไทย “เขต” บาลีเป็น “เขตฺต” อ่านว่า เขด-ตะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ขิปฺ (ธาตุ = หว่าน, กระจายออก) + ต ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ขิ-(ปฺ) เป็น เอ, ลบ ปฺ ที่สุดธาตุ, ซ้อน ต

: ขิปฺ > เขป + ต = เขปต > เขต + ต = เขตฺต แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่หว่านพืช”

(2) ขิตฺต (เมล็ดพืชที่หว่านไป) + ตา (ธาตุ = รักษา) + อ (อะ) ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ขิ-(ตฺต) เป็น เอ, ลบ ต ที่ (ขิตฺ)-ต (ภาษาไวยากรณ์ว่า “ลบที่สุดบทหน้า”), ลบสระที่สุดธาตุ: ตา > ต

: ขิตฺต + ตา = ขิตฺตตา > ขิตฺตต + อ = ขิตฺตต > ขิตฺต > เขตฺต แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่รักษาพืชที่หว่านไว้”

“เขตฺต” หมายถึง :

(1) นา, ที่ดินแปลงหนึ่ง, ที่ดินอันเหมาะสมแก่การเพาะปลูก, ที่ตั้ง (a field, a plot of land, arable land, a site)

(2) ที่อันเป็นเนื้อนาบุญ, กองแห่งกุศลกรรม (the soil of merit, the deposit of good deeds)

“เขตฺต” ภาษาไทยปัจจุบันใช้เป็น “เขต” (ตัด ต ออกตัวหนึ่ง) อ่านว่า เขด

(๒) “ธรณี”

บาลีอ่านว่า ทะ-ระ-นี รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้, รองรับ) + ณี ปัจจัย หรือ ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ, ลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

(1): ธรฺ + ณี = ธรณี

(2): ธรฺ + ยุ > อน > อณ = ธรณ + อี = ธรณี

“ธรณี” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รองรับสัตว์โลกทั้งปวงไว้” หมายถึง แผ่นดิน (the Earth)

(๓) “สงฆ์”

เขียนแบบบาลีเป็น “สงฺฆ” อ่านว่า สัง-คะ (บาลีบางรุ่นสะกดเป็น “สํฆ” ก็มี) รากศัพท์มาจาก สํ (คำอุปสรรค = พร้อมกัน, ร่วมกัน) + หนฺ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + อ (อะ) ปัจจัย, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น งฺ (สํ > สงฺ), แปลง หนฺ เป็น ฆ

: สํ + หนฺ = สํหนฺ > สํฆ + อ = สํฆ > สงฺฆ (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “หมู่เป็นที่ไปรวมกันแห่งส่วนย่อยโดยไม่แปลกกัน” หมายความว่า ส่วนย่อยที่มีคุณสมบัติหลักๆ “ไม่แปลกกัน” คือมีคุณสมบัติตรงกัน เหมือนกัน ส่วนย่อยดังกล่าวนี้ไปอยู่รวมกัน คือเกาะกลุ่มกัน ดังนี้เรียกว่า “สงฺฆ”

(2) “หมู่ที่รวมกันโดยมีความเห็นและศีลเสมอกัน” ความหมายนี้เล็งที่บรรพชิตหรือสาวกที่เป็นนักบวชในลัทธิศาสนาต่างๆ เช่นภิกษุในพระพุทธศาสนาเป็นต้น ต้องมีความคิดเห็นและความประพฤติลงรอยกันจึงจะรวมเป็น “สงฺฆ” อยู่ได้

“สงฺฆ” จึงหมายถึง หมู่, กอง, กลุ่ม, คณะ

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สงฺฆ” เป็นอังกฤษว่า –

(1) multitude, assemblage (ฝูงชน, ชุมนุมชน, หมู่, ฝูง)

(2) the Order, the priesthood, the clergy, the Buddhist church (คณะสงฆ์, พระ, นักบวช, พุทธจักร)

(3) a larger assemblage, a community (กลุ่มใหญ่, ประชาคม)

“สงฺฆ” ปกติในภาษาไทยใช้ว่า “สงฆ์” ถ้าอยู่หน้าคำสมาสมักใช้เป็น “สังฆ-”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สังฆ– : (คำนาม) สงฆ์, มักใช้เป็นส่วนหน้าสมาส.”

ขยายความแทรก :

“สงฆ์” ในพระพุทธศาสนามีความหมาย 2 อย่าง คือ –

(1) “สาวกสงฆ์” หมายถึงหมู่สาวกของพระพุทธเจ้า ที่ได้บรรลุธรรมในภูมิอริยบุคคลคือเป็นพระโสดาบันขึ้นไป ดังคำสวดในสังฆคุณที่ว่า สุปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ

(2) “ภิกขุสงฆ์” หมายถึงชุมนุมภิกษุหมู่หนึ่งตั้งแต่ 4 รูปขึ้นไป ซึ่งสามารถประกอบสังฆกรรมได้ตามกำหนดทางพระวินัย

บางทีเรียกอย่างแรกว่า “อริยสงฆ์” อย่างหลังว่า “สมมติสงฆ์”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายคำว่า “สงฆ์” ในภาษาไทย ไว้ดังนี้ :

(1) ภิกษุ เช่น ของสงฆ์ พิธีสงฆ์, บางทีก็ใช้ควบกับคํา พระ หรือ ภิกษุ เป็น พระสงฆ์ หรือ ภิกษุสงฆ์ เช่น นิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ มีภิกษุสงฆ์มารับบิณฑบาตมาก, ลักษณนามว่า รูป หรือ องค์ เช่น ภิกษุสงฆ์ ๒ รูป พระสงฆ์ ๔ องค์.

(2) ภิกษุตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไปร่วมกันทําสังฆกรรม แต่จํานวนภิกษุที่เข้าร่วมสังฆกรรมแต่ละอย่างไม่เท่ากัน คือในสังฆกรรมทั่ว ๆ ไป เช่น ในการสวดพิธีธรรม สวดอภิธัมมัตถสังคหะ ประกอบด้วยภิกษุ ๔ รูป เรียกว่า สงฆ์จตุรวรรค ในการรับกฐิน สวดพระปาติโมกข์ ปวารณากรรม และอุปสมบทในถิ่นที่ขาดแคลนภิกษุ ต้องประกอบด้วยภิกษุ ๕ รูป เรียกว่า สงฆ์ปัญจวรรค ในการอุปสมบทในถิ่นที่มีภิกษุมาก ต้องประกอบด้วยภิกษุ ๑๐ รูป เรียกว่า สงฆ์ทสวรรค และในการสวดอัพภานระงับอาบัติสังฆาทิเสส ต้องประกอบด้วยภิกษุ ๒๐ รูป เรียกว่า สงฆ์วีสติวรรค, ภิกษุที่เข้าร่วมสังฆกรรมดังกล่าว ถ้ามากกว่าจํานวนที่กําหนดจึงจะใช้ได้ ถ้าขาดจํานวนใช้ไม่ได้.

การประสมคำ :

๑ ธรณี + สงฆ์ = ธรณีสงฆ์ แปลว่า “แผ่นดินของสงฆ์”

คำว่า “ธรณีสงฆ์” ตามความหมายนี้เป็นคำประสมแบบไทย แปลจากหน้าไปหลัง ถ้าประกอบรูปคำแบบบาลีควรเป็น “สงฺฆธรณี” (สัง-คะ-ทะ-ระ-นี) > สังฆธรณี (สัง-คะ-ทอ-ระ-นี)

คำว่า “ธรณีสงฆ์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ธรณีสงฆ์ : (คำนาม) ที่ซึ่งเป็นสมบัติของวัด.”

๒ เขต + ธรณีสงฆ์ = เขตธรณีสงฆ์ แปลว่า “พื้นที่ซึ่งเป็นธรณีสงฆ์”

ขยายความ :

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้คำว่า “เขตธรณีสงฆ์” มาจากคำอธิบายของ AI ว่าด้วยการแบ่งเขตการใช้งาน (Zoning) ในวัด ซึ่ง AI อธิบายไว้ดังนี้ –

…………..

การแบ่งเขตการใช้งาน (Zoning) ในวัด

▪เขตพุทธาวาส (Sacred Zone): สำหรับใช้ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา เช่น พระอุโบสถ, วิหาร และเจดีย์ พื้นที่ส่วนนี้ควรจะเงียบสงบและดูสง่างามที่สุด

▪เขตสังฆาวาส (Residential Zone): พื้นที่สำหรับพระภิกษุสงฆ์ เช่น กุฏิ, หอฉัน ควรมีความเป็นส่วนตัวและแยกออกจากพื้นที่สาธารณะ

▪เขตธรณีสงฆ์ หรือ เขตพื้นที่สาธารณะ (Public Zone): พื้นที่สำหรับกิจกรรมทั่วไป เช่น ศาลาการเปรียญ, โรงเรียน, หรือพื้นที่จอดรถ ซึ่งมักจะเป็นจุดที่ทำให้วัดดูเลอะเทอะหากไม่มีการจัดการที่ดี

…………..

ข้อควรรู้เบื้องต้นคือ ที่ดินซึ่งเป็นสมบัติของวัดมี 2 อย่าง :

๑ ที่ดินซึ่งเป็นอาณาเขตที่วัดตั้งอยู่ เรียกว่า “ที่ตั้งวัด”

๒ ที่ดินซึ่งเป็นสมบัติของวัดนอกจากที่ตั้งวัด เรียกว่า “ที่ธรณีสงฆ์”

ที่ธรณีสงฆ์นั้นจะใช้เพื่อการใด ย่อมเป็นไปตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายกำหนดไว้

ที่ดินซึ่งมักจะเอ่ยถึงคู่ไปกับที่ธรณีสงฆ์คือ “ที่กัลปนา” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“กัลปนา : (คำกริยา) เจาะจงให้. (คำนาม) ที่ดินหรือสิ่งอื่นเช่นอาคารซึ่งเจ้าของอุทิศผลประโยชน์ให้แก่วัดหรือศาสนา; ส่วนบุญที่ผู้ทำอุทิศให้แก่ผู้ตาย. (ส.; ป. กปฺปนา).”

ข้อมูลภาพรวมโดย AI บอกความหมายของ “ที่ธรณีสงฆ์” ไว้ดังนี้ –

…………..

ที่ธรณีสงฆ์ คือ ที่ดินที่เป็นกรรมสิทธิ์ของวัด แต่ไม่ใช่พื้นที่ตั้งวัดโดยตรง เป็นทรัพย์สินที่ประชาชนอุทิศให้วัด วัดได้รับผลประโยชน์ (เช่น ค่าเช่า) ห้ามซื้อขายหรือโอนกรรมสิทธิ์โดยเด็ดขาด ยกเว้นการทำเป็นพระราชบัญญัติเวนคืนเพื่อสาธารณประโยชน์ และห้ามครอบครองปรปักษ์

…………..

โปรดสังเกต :

๑ ที่คำว่า “เขตธรณีสงฆ์” AI บอกว่าคือพื้นที่สำหรับกิจกรรมทั่วไป เช่น ศาลาการเปรียญ

๒ ที่คำว่า “ที่ธรณีสงฆ์” AI บอกว่า ไม่ใช่พื้นที่ตั้งวัดโดยตรง

ที่ขอให้สังเกตก็คือ ปกติวัดทั่วไป ศาลาการเปรียญจะอยู่ในพื้นที่ตั้งวัด ไม่ได้อยู่ในที่ธรณีสงฆ์

แต่ AI กลับบอกว่า ศาลาการเปรียญคือส่วนหนึ่งที่อยู่ในเขตธรณีสงฆ์

ตกลงว่า ตามที่ AI บอกไว้นี้ “เขตธรณีสงฆ์” กับ “ที่ธรณีสงฆ์” เป็นที่เดียวกัน หรือคนละที่กัน?

ผู้เขียนบาลีวันละคำไม่ได้ติดใจคำที่ AI บอก

แต่ติดใจคนที่สร้างโปรแกรมให้ AI บอก

…………..

ดูก่อนภราดา!

: เรียนรู้ทุกอย่าง คือคนฉลาด