อิติปิโสรัตนะมารา (บาลีวันละคำ 5,125)

อิติปิโสรัตนะมารา

อย่าเขียนตาม คำเขียนผิด

คำที่ถูกต้องคือ “อิติปิโสรัตนมาลา”

“รัตน” ไม่มีสระ อะ

“รัตน” ไม่ใช่ “รัตนะ”

“มาลา” –ลา ล ลิง

ไม่ใช่ “มารา” ร เรือ

เหตุที่ยกคำผิดขึ้นตั้งก็เพื่อให้สะดุดตาสะดุดใจ ไม่ใช่เพื่อให้เขียนตาม

และอีกประการหนึ่ง เป็นการยืนยันว่าผู้เขียนบาลีวันละคำได้เห็นคำเขียนผิดเช่นนี้จริง ๆ

“อิติปิโสรัตนมาลา” อ่านว่า อิ-ติ-ปิ-โส-รัด-ตะ-นะ-มา-ลา

ประกอบด้วยคำว่า อิติปิโส + รัตน + มาลา

(๑) “อิติปิโส” 

คำนี้ ถ้าเขียนให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์บาลี ต้องเขียนเป็น “อิติปิ โส” คือ “อิติปิ” กับ “โส” แยกกันเป็นคนละคำ

“อิติปิ โส” มีคำบาลีอยู่ 3 คำ คือ “อิติ” “ปิ” “โส” 

(1) “อิติ” (อิ-ติ) เป็นคำจำพวกนิบาต ลักษณะพิเศษของคำนิบาตคือไม่แจกด้วยวิภัตติปัจจัย คงรูปเดิมอยู่เสมอ แต่ในกรณีที่สนธิกับคำอื่นอาจกลายรูปและเสียงได้ แต่เมื่อแยกคำแล้วยังคงเป็นรูปเดิม 

ถ้าจะแสดงรากศัพท์ ท่านว่า “อิติ” มาจาก อิ (ธาตุ = ไป) + ติ ปัจจัย

: อิ + ติ = อิติ แปลตามศัพท์ว่า “การไป” “สิ่งที่ไป” “สิ่งเป็นเครื่องไป” 

ตำราบาลีไวยากรณ์ที่นักเรียนบาลีในเมืองไทยใช้เรียน แปล “อิติ” เป็นไทยว่า –

(1) เพราะเหตุนั้น, เพราะเหตุนี้ 

(2) ว่าดังนี้ 

(3) ด้วยประการนี้ 

(4) ชื่อ 

(5) คือว่า

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ไม่ได้แปล “อิติ” เป็นภาษาอังกฤษแบบคำตรง ๆ แต่บอกไว้ว่า –

(1) “thus” (เช่นนั้น) 

(2) “thus, in this way” (เช่นนั้น, ในทำนองนี้) 

(3) “so it is that” (เรื่องเป็นเช่นนี้คือ) 

(2) “ปิ” เป็นคำจำพวกนิบาต ตำราบาลีไวยากรณ์ที่นักเรียนบาลีในเมืองไทยใช้เรียน แปล “ปิ” ว่า “แม้” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ปิ” เป็นภาษาอังกฤษไว้หลายคำ ขอยกมาเสนอในที่นี้เพื่อประกอบความรู้ โปรดสังเกตว่าบางข้อใช้คำแปลซ้ำกัน ทั้งนี้เป็นเพราะเมื่อใช้ในบริบทที่ต่างกัน ความหมายก็ย่อมจะต่างกันไปด้วย

(1) also, and also, even (ด้วย, และ, ถึงกระนั้น) 

(2) even, just so (ถึงแม้, เช่นนั้นทีเดียว) 

(3) but, however, on the other hand, now [continuing a story] (แต่, อย่างไรก็ตาม, อีกอย่างหนึ่ง, บัดนี้ [ดำเนินเรื่องให้ติดต่อกัน]) 

(4) although, even (แม้ว่า, ถึงแม้ว่า) 

(5) perhaps, it is time that, probably (บางที, พอจะ, อาจจะ) 

(3) “โส” เป็นคำสรรพนามชนิด “วิเสสนสัพพนาม” คือสรรพนามที่ขยายคำนามทั่วไป คำเดิมคือ “ต” (เรียกกันในหมู่นักเรียนบาลีว่า “ตะ-ศัพท์” แปลว่า “นั้น” (คนนั้น เรื่องนั้น สิ่งนั้น ฯลฯ)

“ต” แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ ปุงลิงค์ เปลี่ยนรูปเป็น “โส” 

อิติ + ปิ = อิติปิ แปลว่า “แม้เพราะเหตุดังนี้” “แม้เพราะเหตุนี้”

ในคำว่า “อิติปิ โส” นี้ “โส” เป็นคำขยายคำว่า “ภควา” คือเป็น “โส ภควา” แปลว่า “พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น”

“อิติปิ โส” เป็นคำขึ้นต้นพระพุทธคุณที่เราสวดกันคุ้นปาก คือ —

อิติปิ  โส  ภควา  อรหํ  สมฺมาสมฺพุทฺโธ  วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน  สุคโต  โลกวิทู  อนุตฺตโร  ปุริสทมฺมสารถิ  สตฺถา  เทวมนุสฺสานํ  พุทฺโธ  ภควาติ.

“อิติปิ โส” แปลว่า “แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น…” 

(๒) “รัตน” 

บาลีเป็น “รตน” อ่านว่า ระ-ตะ-นะ รากศัพท์มาจาก – 

(1) รติ (ความยินดี) + ตนฺ (ธาตุ = ขยาย, แผ่ไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลบ ติ ที่ รติ (รติ > ร)

: รติ + ตนฺ = รติตนฺ + ณ = รติตนณ > รติตน > รตน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายความยินดี” คือเพิ่มความยินดีให้ 

(2) รมฺ (ธาตุ = ยินดี) + ตน ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ (รมฺ > ร)

: รมฺ + ตน = รมตน > รตน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นที่ชื่นชอบแห่งผู้คน” 

(3) รติ (ความยินดี) + นี (ธาตุ = นำไป) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบ อิ ที่ รติ (รติ > รต), ลบสระที่ธาตุ (นี > น)

: รติ + นี = รตินี + อ = รตินี > รตนี > รตน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่นำไปสู่ความยินดี”

(4) รติ (ความยินดี) + ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + อ (อะ) ปัจจัย, แปลง อิ ที่ รติ เป็น อะ (รติ > รต), ลบ ช ต้นธาตุ (ชนฺ > น)

: รติ + ชนฺ = รติชนฺ + อ = รติชน > รตชน > รตน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ยังความยินดีให้เกิดขึ้น” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกความหมายของ “รตน” (นปุงสกลิงค์) ไว้ดังนี้ –

(1) [lit.] a gem, jewel ([ความหมายตามตัว] อัญมณี, รัตนะ)

(2) [fig.] treasure, gem of ([ความหมายเชิงอุปมา] สมบัติ, รัตนะ)

บาลี “รตน” ในภาษาไทยใช้เป็น “รัตน-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) “รัตน์” และ “รัตนะ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“รัตน-, รัตน์, รัตนะ : (คำนาม) แก้วที่ถือว่ามีค่ายิ่ง เช่น อิตถีรัตนะ คือ นางแก้ว หัตถิรัตนะ คือ ช้างแก้ว; คน สัตว์ หรือสิ่งของที่ถือว่าวิเศษและมีค่ามาก เช่น รัตนะ ๗ ของพระเจ้าจักรพรรดิ ได้แก่ ๑. จักรรัตนะ-จักรแก้ว ๒. หัตถิรัตนะ-ช้างแก้ว ๓. อัสสรัตนะ-ม้าแก้ว ๔. มณิรัตนะ-มณีแก้ว ๕. อิตถีรัตนะ-นางแก้ว ๖. คหปติรัตนะ-ขุนคลังแก้ว ๗. ปริณายกรัตนะ-ขุนพลแก้ว; ของประเสริฐสุด, ของยอดเยี่ยม, เช่น รัตนะ ๓ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นแก้วอันประเสริฐสุดของพุทธศาสนิกชน; ใช้ประกอบคําอื่นหมายถึงยอดเยี่ยมในพวกนั้น ๆ เช่น บุรุษรัตน์ นารีรัตน์ รัตนกวี. (ป. รตน; ส. รตฺน).”

ในที่นี้ “รัตน” มีคำว่า “มาลา” มาสมาสข้างท้าย จึงไม่ต้องมีสระ อะ

(๓) “มาลา” รากศัพท์มาจาก –

(1) มา (ธาตุ = รัก, ทะนุถนอม) + อล ปัจจัย + อา ปัจจัยอิตถีลิงค์

: มา + อล = มาล + อา = มาลา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันคนทะนุถนอม”

(2) มาลฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + อล ปัจจัย, ลบ ล + อา ปัจจัยอิตถีลิงค์

: มาลฺ + อล = มาล + อา = มาลา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันคนคล้อง”

(3) มา (ภมร, ผึ้ง) + ลสฺ (ธาตุ = ยินดี, รื่นรมย์) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ ส + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: มา + ลสฺ = มาลสฺ + กฺวิ = มาลสกฺวิ > มาลส > มาล + อา = มาลา แปลตามศัพท์ว่า “เป็นที่ยินดีแห่งหมู่ภมร”

คำว่า “มาลา” นักเรียนบาลีมักแปลว่า “ระเบียบ” หมายถึงดอกไม้ที่นำมาร้อยให้เป็นระเบียบ (a garland or wreath of flowers) 

“มาลา” จึงหมายถึงระเบียบ, แนว, แถว (row, line) อีกด้วย

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “มาลา” ไว้ดังนี้ –

“มาลา : (คำนาม) ดอกไม้, ดอกไม้ที่จัดแต่งขึ้นตามโครงรูปต่าง ๆ เช่น วงกลม วงรี มักมีใบไม้เป็นส่วนประกอบด้วย สำหรับวางที่อนุสาวรีย์ พระบรมรูป หรือศพ เป็นต้น เพื่อเป็นเกียรติหรือแสดงความเคารพ เรียกว่า พวงมาลา; หมวก (ราชาศัพท์ใช้ว่า พระมาลา); สร้อยคอ; สาย, แถว. (ป., ส.).”

อิติปิ โส + รัตน + มาลา = อิติปิโสรัตนมาลา แปลตามศัพท์ว่า “ระเบียบแห่งคุณพระรัตนตรัยมีคำว่า อิติปิโส เป็นต้น” 

โปรดสังเกตว่า คำว่า “อิติปิ โส” ซึ่งตามหลักต้องเขียนแยกกัน แต่เมื่อมาสมาสกับคำอื่น ก็ถือว่าเป็นคำเดียวกัน จึงต้องเขียนติดกันทั้งหมด

ขยายความ : 

“อิติปิโสรัตนมาลา” เป็นวรรณกรรมบาลีที่เอาบทสรรเสริญคุณพระรัตนตรัยที่ขึ้นต้นว่า “อิติปิ  โส  ภควา …” จนถึง “… โลกสฺสาติ” มากระจายเป็นคำ ๆ แล้วใช้คำนั้น ๆ เป็นพยางค์แรกในบทร้อยกรองแต่ละวรรค 

ตัวอย่างเช่น –

…………..

โตเสนโต วะระธัมเมนะ

โตสัฏฐาเน สิเว วะเร

โตสัง อะกาสิ ชันตูนัง

โตสะจิตตัง นะมามิหัง.

…………..

แปลว่า –

พระพุทธเจ้าพระองค์ใด 

ทรงโปรดสัตว์ให้แช่มชื่นด้วยพระธรรมอันประเสริฐ 

ทรงก่อความยินดีในพระนิพพานอันประเสริฐเป็นฐานที่ควรยินดี 

ให้เกิดมีแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย 

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้มีพระทัยชื่นบาน

…………..

จะเห็นว่าทุกวรรคขึ้นต้นด้วยคำว่า “โต” ทั้งนี้เพราะท่านแต่งมาเป็นลำดับ ตั้งแต่ อิ-ติ-ปิ-โส- จนถึงคำว่า “สุคโต” (อยู่ในห้องพุทธคุณ) 

“สุ” ก็แต่งไป 4 วรรค ขึ้นด้วยด้วย “สุ” ทุกวรรค 

“ค” ก็แต่งไป 4 วรรค ขึ้นด้วยด้วย “ค” ทุกวรรค 

ครั้นมาถึง “โต” ท่านก็แต่ง 4 วรรค ขึ้นด้วยด้วย “โต” ทุกวรรคดังที่เห็นนั้น 

“อิติปิโสรัตนมาลา” จะแต่งแบบนี้ตั้งแต่ต้นจนจบ

คำว่า “มาลา” ในคำว่า “อิติปิโสรัตนมาลา” นั้น ผู้ไม่รู้ภาษาบาลีได้ยินเสียง “มาลา” ก็เข้าใจผิดไปว่าเป็น “มารา” ที่แปลว่า มาร หรือพญามาร จึงเอาไปเขียนเป็น “อิติปิโสรัตนะมารา”

นอกจากไม่รู้ภาษาบาลีแล้ว ยังไม่รู้หลักการสมาสสนธิอีกด้วย ได้ยินเสียง “-รัตนมาลา” ก็เอาไปเขียนเป็น “-รัตนะมาลา” คือใส่สระ อะ กลางคำ อันเป็นการผิดหลักการเขียนคำสมาสในภาษาไทย คนไม่รู้ก็เอาไปเขียนต่อตามกันไป ทำให้คำผิดระบาดกว้างอกไปเรื่อย ๆ

ประกอบกับค่านิยมผิด ๆ ที่ว่า เห็นใครทำอะไรผิด อย่าไปทักท้วง การทักท้วงเป็นการจับผิดชาวบ้าน ไม่ดี ต้องปล่อยให้ผิดอยู่อย่างนั้นจึงจะดี ค่านิยมผิดนี้ก็ทำให้ไม่มีใครทักท้วงอะไรใคร สิ่งที่ทำผิดจึงคงอยู่ยั่งยืนไปตลอดกาล

…………..

สรุปว่า คำนี้คือ “อิติปิโสรัตนมาลา”

ไม่ใช่ “อิติปิโสรัตนะมารา” 

…………..

ดูก่อนภราดา!

: เขียนผิดก็ระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยได้

: แต่ระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยได้ด้วย และเขียนถูกด้วย ย่อมดีกว่า

#บาลีวันละคำ (5,125) 

24-6-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….