นภาลัย (บาลีวันละคำ 5,092)

นภาลัย

คำเดียวพาไปหาอีกหลายคำ

อ่านว่า นะ-พา-ไล

แยกศัพท์เป็น นภ + อาลัย

(๑) “นภ”

บาลีอ่านว่า นะ-พะ รากศัพท์มาจาก –

(1) น (ไม่, ไม่ใช่) + ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ภู > ภ)

: น + ภู = นภู > นภ + อ = นภ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่ไม่มีวัตถุอะไรเลย”

(2) น (จาก นตฺถิ = ไม่มี) + ภ (จาก ภูมิ = แผ่นดิน) + อ (อะ) ปัจจัย

: น + ภ = นภ + อ = นภ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่ไม่มีแผ่นดิน”

(3) น (ไม่, ไม่ใช่) + ภี (ธาตุ = กลัว) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ภี > ภ)

: น + ภู = นภู > นภ + อ = นภ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่พวกนกไม่กลัว”

“นภ” หมายถึง หมอก, ไอน้ำ, เมฆ, ทองฟ้า (mist, vapour, clouds, sky)

ในที่นี้ “นภ” หมายถึง ทองฟ้า

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“นภ– : (คำนาม) ฟ้า, หาว, อากาศ. (ป., ส. นภ, นภสฺ).”

(๒) “อาลัย” 

บาลีเป็น “อาลย” อ่านว่า อา-ละ-ยะ รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, มาก, ยิ่ง) + ลิ (ธาตุ = ติดใจ, ติดแน่น) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง อิ ที่ ลิ เป็น ย (ลิ > ลย)

: อา + ลิ = อาลิ + ณ = อาลิณ > อาลิ > อาลย แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ติดใจยินดีแห่งผู้คน” “สิ่งที่ใจไปติดแน่นอยู่” 

นักภาษาอธิบาย “อาลย” เป็นรูปธรรมว่า เหมือน “คอน” ที่นกเกาะนอน เท้านกจะต้องยึดแน่นอยู่กับคอนนั้น มิเช่นนั้นก็ตก อาการที่จับติดแน่นไม่ยอมปล่อยนั่นเองคือ “อาลัย”

ตามรากศัพท์เช่นนี้ “อาลัย” ในทางรูปธรรมจึงหมายถึงสถานที่พักอาศัย, ที่อยู่, แหล่งรวมของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น –

ชลาลัย = แหล่งรวมแห่งน้ำ คือแม่น้ำ หรือทะเล

บรรณาลัย = แหล่งรวมแห่งหนังสือ คือสถานที่เก็บรักษาคัมภีร์ต่างๆ ทางศาสนา, ห้องสมุด

“อาลย” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) คอนสำหรับนกหรือไก่เกาะหรือนอน (ความหมายเดิม), สถานที่พักอาศัย, บ้านเรือน (roosting place, perch, abode settling place, house)

(2) เกาะเกี่ยวอยู่, ความรักใคร่, ความต้องการ, ตัณหา, ราคะ (hanging on, attachment, desire, clinging, lust)

(3) การแสร้งทำ, มารยา, ข้อแก้ตัว (pretence, pretext, feint)

บาลี “อาลย” ภาษาไทยใช้เป็น “อาลัย” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) อาลัย ๑ : (คำกริยา) ห่วงใย, พัวพัน, ระลึกถึงด้วยความเสียดาย.น. ความห่วงใย, ความพัวพัน, ความระลึกถึงด้วยความเสียดาย. (ป., ส. อาลย).

(2) อาลัย ๒ : (คำนาม) ที่อยู่, ที่พัก, เช่น ชลาลัย = ที่อยู่แห่งนํ้า หมายถึง ทะเล แม่น้ำ เป็นต้น หิมาลัย = ที่อยู่แห่งหิมะ เป็นชื่อของเทือกเขาสูงอยู่ทางทิศเหนือของอินเดีย ยอดเขามีหิมะปกคลุมตลอดปี. 

นภ + อาลัย = นภาลัย แปลตามศัพท์ว่า “แหล่งรวมแห่งท้องฟ้า” ขยายความว่า ท้องฟ้านภากาศควรจะรวมกันอยู่ที่ไหน ที่นั่นแหละเรียกว่า “นภาลัย”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“นภาลัย : (คำนาม) ท้องฟ้า, กลางหาว. (ป.).”

ขยายความ : 

คำว่า “นภาลัย” เป็นส่วนท้ายของพระปรมาภิไธยรัชกาลที่ 2 แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

พระปรมาภิไธยอย่างสังเขปว่า –

…………..

พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาอิศรสุนทร พระพุทธเลิศหล้านภาลัย หรือ พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2

ที่มา: ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 33 หน้า 212 วันที่ 11 พฤศจิกายน 2459

หมายเหตุ: สะกดตามที่ยุติในปัจจุบัน

…………..

ส่วนพระปรมาภิไธยอย่างเต็มที่ ในที่แห่งหนึ่งบอกไว้ดังนี้ –

(แบ่งบรรทัดเพื่อให้เห็นสัมผัสชัดเจน)

…………..

พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี 

ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ 

ธรณินทราธิราช 

รัตนากาศภาสกรวงศ์ 

องค์ปรมาธิเบศ 

ตรีภูวเนตรวรนายก 

ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศรัย 

สมุทัยดโรมนต์ 

สากลจักรวาฬาธิเบนทร 

สุริเยนทราธิบดินทร์ 

หริหรินทรา 

ธาดาธิบดี 

ศรีวิบูลยคุณอกนิษฐ 

ฤทธิราเมศวรมหันต 

บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชชัย 

พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ 

ภูมิทรปรมาธิเบศ 

โลกเชษฐวิสุทธิ 

รัตนมกุฎประกาศ 

คตามหาพุทธางกูรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว

…………..

หมายเหตุ: พระปรมาภิไธยอย่างเต็มที่นี้น่าจะมีที่คลาดเคลื่อนบางแห่ง เช่น –

ระหว่างคำว่า “บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชชัย” กับ “พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์” ไม่มีสัมผัส 

ระหว่างคำว่า “รัตนมกุฎประกาศ” กับ “คตามหาพุทธางกูรบรมบพิตร” ไม่มีสัมผัส หรือถ้าจะแบ่งวรรคให้ได้สัมผัสเป็น –

รัตนมกุฎประกาศคตา

มหาพุทธางกูรบรมบพิตร

ก็มีปัญหาว่า คำว่า “คตา” แปลว่าอะไร หรือคำที่ถูกต้องคือคำอะไร

บางวรรคก็ยังไม่รู้ความหมาย เช่น “สมุทัยดโรมนต์” แปลว่าอะไร หรือคำที่ถูกต้องคือคำอะไร

ขอเชิญชวนท่านผู้สนใจภาษาและประวัติศาสตร์ช่วยกันตรวจสอบหาหลักฐานที่ถูกต้อง ยิ่งถ้าได้พบพระปรมาภิไธยอย่างเต็มที่ทุกรัชกาลที่เชื่อถือได้ กรุณานำมาเผยแพร่ ก็จะเป็นพระคุณอย่างยิ่ง

…………..

ดูก่อนภราดา!

“ฟ้าสูง แผ่นดินต่ำ” 

: ไม่ใช่คำกดย่ำให้จมปลัก

: แต่เป็นคำที่สอนให้รู้จักกาลเทศะ

#บาลีวันละคำ (5,092) 

22-5-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….