ศึกษา – สิกขา (บาลีวันละคำ 5,077)

ศึกษา – สิกขา

ถอยกลับมาอยู่ที่รากเดิม

“ศึกษา” อ่านว่า สึก-สา

“สิกขา” อ่านว่า สิก-ขา

“ศึกษา” เป็นรูปคำอิงสันสกฤต คำนี้บาลีเป็น “สิกฺขา” อ่านว่า สิก-ขา รากศัพท์มาจาก สิกฺข (ธาตุ = ศึกษา, เรียนรู้) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: สิกฺข + อ = สิกฺข + อา = สิกฺขา แปลตามศัพท์ว่า “ข้อปฏิบัติอันบุคคลพึงศึกษา” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สิกฺขา” ไว้ดังนี้ –

(1) study, training, discipline (การศึกษา, การฝึก, สิกขาหรือวินัย)

(2) [as one of the 6 Vedāngas] phonology or phonetics, combd with nirutti [interpretation, etymology] ([เป็นหนึ่งในเวทางค์ 6] วิชาว่าด้วยเสียง หรือการอ่านออกเสียงของคำต่าง ๆ, รวมกับ นิรุตฺติ [การแปลความหมาย, นิรุกติ]) 

ความหมายของ “สิกขา” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สิกขา : (คำนาม) ข้อที่จะต้องศึกษา, ข้อที่จะต้องปฏิบัติ ได้แก่ ศีล เรียกว่า ศีลสิกขา สมาธิ เรียกว่า จิตสิกขา และปัญญา เรียกว่า ปัญญาสิกขา รวมเรียกว่า ไตรสิกขา; การศึกษา, การเล่าเรียน, เช่น ปริยัติสิกขา ปฏิบัติสิกขา. (ป.; ส. ศิกฺษา).”

บาลี “สิกฺขา” สันสกฤตเป็น “ศิกฺษา”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกความหมายของ “ศิกฺษ” อันเป็นรากศัพท์ (ธาตุ) ของ “ศิกฺษา” ไว้ดังนี้ –

“ศิกฺษ : (ธาตุ) เรียน, ศึกษาศาสตร์หรือความรู้; to learn, to acquire science or knowledge.”

และบอกความหมายของ “ศิกฺษา” ไว้ดังนี้ –

“ศิกฺษา : (คำนาม) ‘ศึกษา,’ หนึ่งในจำนวนหกแห่งเวทางค์ หรือ ศาสตร์อันติดต่อกับพระเวท; การศึกษา, การเล่าเรียน; ความเสงี่ยมในมรรยาท, อนหังการ; one of the six Vedāngas or sciences attached to the Vadas; learning, study; modesty, humility.”

ในภาษาไทย “สิกฺขา” นิยมใช้อิงรูปสันสกฤต คือ “ศิกฺษา” แล้วเสียงกลายเป็น “ศึกษา” และพูดทับศัพท์ว่า “ศึกษา” จนเข้าใจกันทั่วไป

คำที่ประกอบด้วยสระ อิ หรือสระ อี ในบาลี เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย คนเก่าท่านนิยมแปลงเป็นสระ อึ มีหลายคำ เช่น –

กากณิก (กา-กะ-นิ-กะ) = กากณึก (กา-กะ-หฺนึก. ทรัพย์มีราคาเล็กน้อย)

จาริก (จา-ริ-กะ) = จารึก (ท่องเที่ยวไป)

โชติก (โช-ติ-กะ) = โชดึก (ผู้รุ่งเรือง, ผู้มั่งคั่ง)

ปจฺจนีก (ปัด-จะ-นี-กะ) = ปัจนึก (ข้าศึก, ศัตรู)

ผลิก (ผะ-ลิ-กะ) = ผลึก (แก้วผลึก, ตกผลึก)

อธิก (อะ-ทิ-กะ) = อธึก (ยิ่ง, เกิน, มาก, เพิ่ม, เลิศ)

อนีก (อะ-นี-กะ) = อนึก (กองทัพ)

ดังนั้น “สิกขา > ศิกฺษา” จึงกลายเป็น “ศึกษา”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ศึกษา : (คำนาม) การเล่าเรียน ฝึกฝน และอบรม. (ส. ศิกฺษา; ป. สิกฺขา).”

อภิปรายขยายความ : 

“ศึกษา – สิกขา” คือทำอะไรกันแน่?

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สิกฺขา” ว่า study, training, discipline 

พจนานุกรม สอ เสถบุตร บอกไว้ดังนี้ –

(๑) study:

1. ศึกษา, เรียน, ท่อง, ดูหนังสือ, เรียนให้รู้, การศึกษา, เรื่องศึกษา, วิชา 

2. พิจารณา, พิเคราะห์, สืบสวน, อย่างพิจารณา, สิ่งที่พึงพิจารณา 

3. รำพึง, ไตร่ตรอง 

4. ระมัดระวัง 

5. เอาใจใส่, สิ่งที่เอาใจจดใจจ่อ 

6. พยายาม, ขยัน, หมั่น, ตั้งใจ 

7. ห้องเขียนหนังสือ 

(๒) training:

1. การอบรม 

2. การบำรุงตัว

(๓) discipline:

วินัย, สอนวินัย, ฝึกหัด

…………..

ผู้เขียนบาลีวันละคำประมวลความหมายของ “ศึกษา – สิกขา” ว่า คือ เรียนรู้ > เข้าใจ > ทำได้ > ทำเป็น

(1) เรียนรู้: จากไม่เคยรู้มาก่อน เรียนจนรู้

(2) เข้าใจ: ไม่ใช่เพียงแค่รู้ แต่เข้าใจอย่างแจ่มแจ้งด้วย

(3) ทำได้: รู้เข้าใจแล้ว เอาความรู้ไปลงมือทำได้ด้วย

(4) ทำเป็น: และไม่ใช่เพียงแค่ทำได้ แต่ขึ้นถึงระดับทำเป็น คือทำอย่างไรทำให้เป็นอะไรได้อย่างที่ต้องการทุกอย่าง

การศึกษาต้องทำให้เกิด-หรือนำไปสู่ผลเหล่านี้ นี่คือความหมายของ “ศึกษา – สิกขา”

แต่เรามักเข้าใจกันว่า “ศึกษา” คือกระบวนการทำให้ได้วุฒิ หมายความว่าได้ใบรับรองว่าคนนี้เรียนจบมาทางนี้ มีศักดิ์มีสิทธิ์อย่างนั้นอย่างนี้ตามที่สังคมกำหนด

และการที่จะได้วุฒิดังว่านี้ เรากำหนดวัดกันด้วยการสอบ

วิธีสอบที่เป็นมาตรฐานพื้นฐานที่สุดคือ ทำให้มีข้อความหรือเครื่องหมายที่เป็นคำตอบที่ถูกต้องปรากฏอยู่บนแผ่นกระดาษ

กระบวนการศึกษาของเราจึงมุ่งไปที่-หาวิธีที่จะให้มีข้อความหรือเครื่องหมายที่เป็นคำตอบที่ถูกต้องปรากฏอยู่บนแผ่นกระดาษ

กระบวนการนี้จะเห็นชัดที่สุดในการเรียนบาลี

ที่เรียกกันว่า “เรียนบาลี” ในบ้านเราทุกวันนี้ ไม่ใช่อะไรเลย มันคือกระบวนการหาวิธีที่จะให้มีข้อความที่เป็นคำตอบที่ถูกต้องปรากฏอยู่บนแผ่นกระดาษนั่นเอง

สรุปลงเป็นสูตรสั้น ๆ ว่า ถ้าข้อสอบถามอย่างนี้ ๆ หรือออกอย่างนี้ ๆ จะต้องตอบอย่างนี้ ๆ จึงจะเป็นคำตอบที่ถูกต้อง

การเรียนบาลีในบ้านเราจึงมุ่งหรือ “พุ่ง” ไปที่จุดนี้-จุดที่จะทำให้มีคำตอบที่ถูกต้องปรากฏอยู่บนแผ่นกระดาษ

เชื่อหรือไม่-แม้จะต้องทำทุจริตเพื่อให้มีข้อความที่เป็นคำตอบที่ถูกต้องปรากฏอยู่บนแผ่นกระดาษ ก็เคยมีคนพร้อมที่จะทำ

เพราะ-คำตอบที่ถูกต้องบนแผ่นกระดาษหมายถึงการสอบได้

สอบได้หมายถึงได้ใบรับรอง 

ใบรับรองหมายถึงมีวุฒิ มีศักดิ์มีสิทธิ์ตามที่สังคมกำหนด-อันเป็นเป้าหมายหรือความหมายของคำว่า “ศึกษา” ตามที่เราเข้าใจ

เรียนรู้ เข้าใจ ทำได้ ทำเป็น – เป็นเพียงผลพลอยได้ แต่ไม่ใช่เป้าหมายของคำว่า “ศึกษา – สิกขา” ตามที่เราเข้าใจ

ที่แสดงมานี้ ท่านทั้งปวงไม่จำเป็นต้องเห็นตาม

แต่สามารถเห็นต่างได้อย่างเต็มที่

…………..

ดูก่อนภราดา!

: อย่าเพียงแต่เห็นเป้าหมายแล้วก็มุ่งไป

: แต่ต้องแน่ใจว่าใช่เป้าหมายที่ควรไปหรือเปล่า 

#บาลีวันละคำ (5,077) 

7-5-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….