อิฐ – อิฏฐ (บาลีวันละคำ 5,105)
อิฐ – อิฏฐ
คนละคำเดียวกัน?
“อิฐ” อ่านว่า อิด
“อิฏฐ” อ่านว่า อิด-ถะ
(๑) “อิฐ”
อ่านว่า อิด พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“อิฐ ๒ : (คำนาม) ดินเผามีลักษณะเป็นทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าใช้ก่อตึกและกำแพงเป็นต้น; โดยปริยายใช้เรียกสิ่งที่มีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น อิฐบล็อก; (คำวิเศษณ์) สีอย่างสีอิฐใหม่ เรียกว่า สีอิฐ. (ป. อิฏฺฐกา; ส. อิษฺฏกา).
“อิฐ” ในความหมายนี้ บาลีเป็น “อิฏฺฐกา” อ่านว่า อิด-ถะ-กา รากศัพท์มาจาก อิสฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ฐก ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์, แปลง สฺ ที่สุดธาตุเป็น ฏฺ
: อิสฺ + ฐฏ = อิสฺฐก + อา = อิสฺฐกา > อิฏฺฐกา แปลตามศัพท์ว่า “วัสดุที่คนปรารถนา”
บาลี “อิฏฺฐกา” สันสกฤตเป็น “อิษฺฏกา”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
(สะกดตามต้นฉบีบ)
“อิษฺฏกา, อิษฺฏิกา : (คำนาม) อิษฏ์; a brick.”
“อิฏฺฐกา” ในภาษาไทย ตัด ฏฺ ตัด –กา เหลือเพียง “อิฐ”
(๒) “อิฏฐ”
เขียนแบบบาลีเป็น “อิฏฺฐ” (มีจุดใต้ ฏฺ) อ่านว่า อิด-ถะ รากศัพท์มาจาก อิสฺ (ธาตุ = ปรารถนา; แสวงหา) + ต ปัจจัย, แปลง สฺต (คือ สฺ ที่ อิสฺ ธาตุ กับ ต ปัจจัย) เป็น ฏฺฐ (มีจุดใต้ ฏฺ)
: อิสฺ + ต = อิสฺต > อิฏฺฐ (คุณศัพท์) แปลตามศัพท์ว่า (1) “-ที่พึงปรารถนา” (2) “-ที่พึงแสวงหา”
“อิฏฺฐ” เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ชื่นชม, ยินดี, พอใจ, ดีใจ (pleasing, welcome, agreeable, pleasant)
“อิฏฺฐ” เป็นนาม (นปุงสกลิงค์) หมายถึง สวัสดิการ, ความดี, ความพึงพอใจ, ความสุข (welfare, good state, pleasure, happiness)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“อิฏฐ-, อิฐ– ๑ : (คำวิเศษณ์) น่าปรารถนา, เป็นที่พอใจ, ต้องใจ, น่ารัก. (ป.; ส. อิษฺฏ).”
ขยายความ :
“อิฐ” ที่หมายถึงดินเผา บาลีเป็น “อิฏฺฐกา”
“อิฐ” ที่หมายถึงน่าปรารถนา บาลีเป็น “อิฏฺฐ”
โปรดสังเกตว่า ความหมายที่ว่า “น่าปรารถนา” พจนานุกรมฯ เก็บไว้ทั้ง “อิฏฐ-” (ไม่ตัดตัวสะกด) และ “อิฐ-” (ตัดตัวสะกด) ขีด – ท้าย หมายถึงไม่ใช้เดี่ยว ๆ แต่จะต้องมีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย เช่น “อิฐผล” (อิด-ถะ-ผน) พจนานุกรมฯ บอกไว้ว่า –
“อิฐผล : (คำนาม) ผลเป็นที่พอใจ. (ป. อิฏฺฐผล).”
และโปรดสังเกตต่อไปด้วยว่า พจนานุกรมฯ เก็บไว้เฉพาะ “อิฐผล” (ตัดตัวสะกด) แต่ไม่ได้เก็บ “อิฏฐผล” (ไม่ตัดตัวสะกด) คือคำที่ขึ้นต้นด้วย “อิฏฐ-” (ไม่ตัดตัวสะกด) แล้วมีคำอื่นมาสมาสข้างท้ายนั้นไม่มีในพจนานุกรมฯ
…………..
ในบาลี –
ถ้าหมายถึงดินเผา จะเป็น “อิฏฺฐกา”
ถ้าหมายถึงน่าปรารถนา จะเป็น “อิฏฺฐ”
ปัญหาคือ เมื่อเห็นคำว่า “อิฐ” ในภาษาไทย จะรู้ได้อย่างไรว่าเป็น “อิฐ – ดินเผา” หรือ “อิฐ – น่าปรารถนา”
ตามที่คุ้นกันในภาษาไทย เมื่อเห็นคำว่า “อิฐ” ก็เป็นที่เข้าใจกันว่าหมายถึงดินเผา ไม่มีใครนึกถึงความหมายที่ว่า “น่าปรารถนา”
คำว่า “อิฐผล” (ผลเป็นที่พอใจ) ถ้ามีคนเข้าใจไปว่า “ผลที่เกิดจากอิฐดินเผา” จะบอกว่าผิด ก็เถียงได้ว่าไม่ผิด เพราะ “อิฐ” ในภาษาไทย หมายถึงดินเผาก็ได้
คำที่หมายถึง น่าปรารถนา น่าพอใจ ถ้าสะกดเป็น “อิฏฐ” (คง ฏ ปฏักไว้) เพื่อให้แตกต่างจาก “อิฐ – ดินเผา” ก็จะไม่เกิดปัญหา
ประโยชน์อย่างหนึ่งของการเรียนบาลี คือรู้ที่ไปที่มาของคำหลาย ๆ คำในภาษาไทย
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ชาติที่เจริญแล้วมีภาษาประจำชาติ
: ภาษามีกฎกติกาประจำภาษา
: เคารพกฎกติกาเป็นเครื่องหมายของคนที่เจริญแล้ว
#บาลีวันละคำ (5,105)
4-6-69
…………………………….
…………………………….
