โดยสงบ (บาลีวันละคำ 5,047)
โดยสงบ
ตรงกับสำนวนบาลีว่าอย่างไร
“โดยสงบ” เป็นภาษาไทยธรรมดา แต่กำลังจะไม่ธรรมดา เนื่องจากมีผู้นิยมนำไปเสริมคำว่า “ถึงแก่กรรม” คือนิยมพูดกันว่า “ถึงแก่กรรมโดยสงบ” ถ้าเป็นพระภิกษุก็จะพูดว่า “ถึงแก่มรณภาพโดยสงบ” หรือ “มรณภาพโดยสงบ”
จนกระทั่ง ณ เวลานี้เมื่อเอ่ยถึงว่าใครตาย ถ้าไม่มีคำว่า “โดยสงบ” ต่อท้าย ก็เริ่มจะรู้สึกกันว่าเป็นคำพูดที่ไม่สมบูรณ์ เหมือนไม่ให้เกียรติหรือพูดโดยไม่เคารพนับถือเท่าที่ควร
ของเดิมแท้มาจากกิริยาที่ผู้ตายสิ้นใจไปด้วยอาการปกติ ไม่มีทุรนทุราย กระสับกระส่าย หรือวุ่นวายผิดธรรมดา จึงพูดว่า “ถึงแก่กรรมโดยสงบ” เท่านี้เอง
แต่เมื่อพูดเช่นนี้มากเข้าบ่อยเข้า คำว่า “โดยสงบ” กลายเป็นคำเสริมที่มีความหมายพิเศษ ทำท่าว่าจะขาดเสียมิได้ ใครพูดว่า “ถึงแก่กรรม” ไม่มี “โดยสงบ” ต่อท้าย ชักจะมองกันว่าเสียมารยาทไปโน่น
คำว่า “สงบ” ถ้าคิดเป็นคำบาลีแบบซื่อ ๆ ก็ตรงกับคำว่า “สนฺติ”
คำว่า “โดยสงบ” ประกอบวิภัตติปัจจัยตามหลักของภาษาบาลีซึ่งเป็น “ภาษาที่มีวิภัตติปัจจัย” ก็ได้รูปเป็น “สนฺตฺยา” หรืออาจเปลี่ยนแบบซื่อ ๆ เป็น “สนฺติยา” ก็ยังได้
“สนฺตฺยา” หรือ “สนฺติยา” แปลทับศัพท์ว่า “โดยสันติ” แปลออกศัพท์ว่า “โดยสงบ”
เคยเห็นนักบาลีหรือนักเรียนบาลีบางท่านพยายามคิดออกมาเป็นคำอื่น แต่ก็คงมีความหมายไปในรอยเดียวกับ สงบ สันติ มีสุข ซึ่งก็เป็นการคิดคำบาลีโดยยึดความหมายตามคำไทย เข้าลักษณะที่วงการเรียนบาลีเรียกกันว่า “บาลีไทย”
ตัวอย่าง “บาลีไทย” ที่พอเทียบให้เห็นขำ ๆ คือคำว่า “แต่งงาน”
“แต่งงาน” นักเรียนบาลีใช้คำบาลีว่า “กมฺมํ มณฺเฑติ”
“กมฺมํ” = ซึ่งงาน
“มณฺเฑติ” = ย่อมแต่ง
“กมฺมํ มณฺเฑติ” = ย่อมแต่งซึ่งงาน > แต่งงาน
นี่คือ “บาลีไทย” ที่บาลีแท้อ่านแล้วย่อมจะขำกลิ้งสามตลบ
“แต่งงาน” ในภาษาไทยหมายถึงชายหญิงอยู่กินกันฉันสามีภรรยาซึ่งนิยมทำพิธีรีตองกันก่อน
ในวัฒนธรรมบาลี ชายหญิงอยู่กินกันเองไม่ได้ ต้องให้ผู้ใหญ่เช่นพ่อแม่เป็นต้นจัดการให้
“แต่งงาน” จึงต้องพูดเป็นบาลีว่า “วยปฺปตฺเต ฆรพนฺธเนน พนฺธึสุ” แปลว่า “ผูกแล้วซึ่งบุตรผู้เจริญวัยแล้วด้วยเครื่องผูกคือเรือน”
ภาษาไทย: แต่งงาน
บาลีไทย: กมฺมํ มณฺเฑติ
บาลีแท้: วยปฺปตฺเต ฆรพนฺธเนน พนฺธึสุ
…………..
เท่าที่ตรวจสอบเทียบสำนวนกันแล้ว คำว่า “ถึงแก่กรรมโดยสงบ” ที่นิยมพูดกันในภาษาไทยนั้น ใช้คำบาลีว่า “ยถากมฺมํ คโต” (ยะถากัมมัง คะโต) แปลว่า “ไปแล้วตามกรรม” จะถูกต้องกับความหมายที่สุด
ผู้ตายจะตายโดยสงบ หรือโดยไม่สงบ เราตัดสินจากกิริยาอาการก็อาจเป็นได้ทั้งถูกและผิด ผู้ที่มีญาณพิเศษเท่านั้นจึงบอกได้ แต่คำบาลีว่า “ยถากมฺมํ คโต = ไปแล้วตามกรรม” นั้น ถูกต้องที่สุด เป็นคำที่มีความหมายเป็นกลาง ผู้ตายทำกรรมไว้เช่นไร เวลาตาย จะสงบหรือไม่สงบ ก็ย่อมเป็นไปตามกรรมที่ทำ
ในคัมภีร์บาลีมีสำนวน “ยถากมฺมํ คโต” เมื่อกล่าวถึงผู้ถึงแก่กรรมไปตามปกติ เช่น
– กุลบุตรนั้น เมื่อเศรษฐีล่วงลับไปแล้วก็ได้ตำแหน่งเศรษฐีในเมืองนั้น ดำรงอยู่ตลอดอายุแล้ว “ยถากมฺมํ คโต” ก็ไปตามยถากรรม = ไปเกิดตามกรรมดีและชั่วที่ตัวได้ทำไว้
– พระราชาดำรงอยู่ในโอวาทของพระโพธิสัตว์ ทำบุญทั้งหลายแล้ว “ยถากมฺมํ คโต” ไปตามยถากรรม = ไปเกิดตามกรรมดีที่ได้ทำ
ที่ว่ามานี้เป็นการเทียบความหมายระหว่างภาษาไทยกับภาษาบาลีเท่านั้น ไม่ใช่ขอให้เลิกใช้คำว่า “ถึงแก่กรรมโดยสงบ” แล้วใช้คำว่า “ไปแล้วตามกรรม” แทน
ในภาษาไทย ขอให้พูดกันต่อไปตามที่นิยม คือใช้คำว่า “ถึงแก่กรรมโดยสงบ”
แต่เมื่อคิดเป็นภาษาบาลี “ถึงแก่กรรมโดยสงบ” ก็คือ “ไปแล้วตามกรรม” นั่นแล
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ไปตามกรรมที่เราทำ
: ชัวร์กว่าไปตามคำที่เขาพูด
#บาลีวันละคำ (5,047)
7-4-69
…………………………….
…………………………….
