ครุ – ลหุ (บาลีวันละคำ 5,114)

30 ตุลาคม 2026 suriyan bunthae

ครุ – ลหุ

คำที่รู้กันในวงการร้อยกรอง

“ครุ” อ่านว่า คะ-รุ

“ลหุ” อ่านว่า ละ-หุ

(๑) “ครุ”

อ่านว่า คะ-รุ รากศัพท์มาจาก –

(1) ครฺ (ธาตุ = ไหลไป; ลอยขึ้น) + อุ ปัจจัย

: ครฺ + อุ = ครุ แปลตามศัพท์ว่า (1) “สิ่งที่เลื่อนไหลกว้างขวางไป” (2) “ผู้ลอยเด่น”

(2) คิรฺ (ธาตุ = คาย, หลั่ง) + อุ ปัจจัย, ลบสระต้นธาตุ (คิรฺ > ครฺ)

: คิรฺ + อุ = คิรุ > ครุ แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้คายความรักให้หมู่ศิษย์” (2) “ผู้หลั่งความรักไปในหมู่ศิษย์”

“ครุ” ในบาลี ถ้าเป็นคุณศัพท์ใช้ในความหมายว่า –

(1) หนัก, น้ำหนักบรรทุก (heavy, a load)

(2) สำคัญ, ควรเคารพ, พึงเคารพ (important, venerable, reverend)

ถ้าเป็นนาม ใช้ในความหมายว่า คนที่ควรนับถือ, ครู (a venerable person, a teacher)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ครุ” ไว้ 3 คำ บอกไว้ดังนี้ –

(1) ครุ ๑ : [คฺรุ] (คำนาม) ภาชนะสานชนิดหนึ่ง รูปกลม ๆ เหมือนกะลาตัด ยาชัน มีหูหิ้ว ใช้ตักน้ำ.

(2) ครุ ๒ : [คะรุ] (คำวิเศษณ์) หนัก, ใช้ในตําราฉันทลักษณ์ หมายถึง พยางค์ที่มีเสียงหนัก ได้แก่ พยางค์ที่ประกอบด้วยสระเสียงยาวและสระเกินทั้ง ๔ คือ สระอำ ใอ ไอ เอา เช่น ตา ดำ (สระอำถือเป็น ครุ ก็ได้ ลหุ ก็ได้) และพยางค์ที่มีตัวสะกดทั้งสิ้น เช่น หัด เรียน ใช้เครื่องหมาย (ไม้หันอากาศ) แทน, คู่กับ ลหุ ซึ่งใช้เครื่องหมาย (สระ อุ) แทน. (ป. ครุ ว่า หนัก; สำคัญ, ควรเคารพ, มีค่าสูง; ส. คุรุ ว่า หนัก; สำคัญ, ควรเคารพ, มีค่าสูง).

(3) ครุ ๓ : [คะรุ] (คำนาม) ครู. (ป. ครุ, คุรุ, ว่า ครู; ส. คุรุ ว่า ครู).

“ครุ” ในที่นี้ มีความหมายตาม “ครุ ๒”

อนึ่ง ควรทราบว่า “ครุ” ตาม “ครุ ๑” นั้น ไม่ใช่คำบาลี คือไม่ใช่ “ครุ” ที่กำลังอธิบายในที่นี้

“ครุ” ตาม “ครุ ๑” เป็นคำไทย อ่านว่า คฺรุ ค กับ ร ควบกัน เทียบได้กับการอ่านคำว่า: –

– กรุ (ห้องที่ทำไว้ใต้ดิน ใต้พระเจดีย์ เป็นต้น สำหรับเก็บพระพุทธรูปและสิ่งมีค่าอื่น ๆ) อ่านว่า กฺรุ ไม่ใช่ กะ-รุ

– ปรุ (ทำให้เป็นรู ๆ, สลักให้เป็นรู ๆ มีลวดลายต่าง ๆ) อ่านว่า ปฺรุ ไม่ใช่ ปะ-รุ

กรุ > ปรุ > ครุ

แต่ “ครุ” ในที่นี้ อ่านว่า คะ-รุ เป็นคำบาลี ไม่ใช่ “ครุ” ที่เป็นคำไทย

(๒) “ลหุ”

อ่านว่า ละ-หุ รากศัพท์มาจาก ลงฺฆฺ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + อุ ปัจจัย, ลบ งฺ แล้วแปลง ฆฺ เป็น หฺ (ลงฺฆฺ > ลฆฺ > ลหฺ)

: ลงฺฆฺ + อุ = ลงฺฆุ > ลฆุ > ลหุ (คุณศัพท์) แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่เป็นไปอย่างเบา” หมายถึง เบา, เร็ว (light, quick)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ลหุ : (คำวิเศษณ์) เบา; เร็ว, ฉับไว; ใช้ในตำราฉันทลักษณ์ หมายถึง พยางค์ที่มีเสียงเบา ได้แก่ พยางค์ที่ประกอบด้วยสระเสียงสั้นที่ไม่มีตัวสะกด เช่น จะ มิ ดุ, ใช้เครื่องหมาย (สระ อุ) แทน, คู่กับ ครุ ซึ่งใช้เครื่องหมาย (ไม้หันอากาศ) แทน.”

ขยายความ :

ในวงการร้อยกรอง คือการแต่งกาพย์กลอนโคลงฉันท์ คำว่า “ครุ” กับ “ลหุ” มักใช้พูดควบคู่กันเป็น “ครุลหุ” และเป็นที่เข้าใจกันดีว่า “ครุ” เป็นคำหนึ่ง มีความหมายอย่างหนึ่ง “ลหุ” ก็เป็นอีกคำหนึ่ง มีความหมายอีกอย่างหนึ่ง แต่นิยมพูดควบกัน เนื่องจากเป็นคู่คำที่มีความหมายตรงกันข้ามกัน

ครุ” = พยางค์ที่มีเสียงหนัก ได้แก่ พยางค์ที่ประกอบด้วยสระเสียงยาวและสระเกินทั้ง ๔ คือ สระอำ ใอ ไอ เอา เช่น ตา ดำ

“ลหุ” = พยางค์ที่มีเสียงเบา ได้แก่ พยางค์ที่ประกอบด้วยสระเสียงสั้นที่ไม่มีตัวสะกด เช่น จะ มิ ดุ

ในตำราฉันทลักษณ์ไทย “ครุลหุ” เป็นกฎเกณฑ์ที่ใช้เฉพาะคำร้อยกรองประเภทฉันท์

คำร้อยกรองแต่ละประเภทในฉันทลักษณ์ไทย คือ กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์ จะมีกฎเกณฑ์ในการใช้คำแตกต่างกันออกไป

แต่ในฉันทลักษณ์บาลี “ครุลหุ” เป็นกฎเกณฑ์ที่ใช้ในคำร้อยกรองทุกประเภท

คำร้อยกรองในภาษาไทย เรียกรู้กันว่า กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์ ร่าย

คำร้อยกรองในภาษาบาลี เรียกรู้กันว่า “ฉันท์” หรือ “คาถา”

ร้อยกรองทุกประเภทในภาษาไทย กำหนดหลักเกณฑ์การใช้คำด้วย “เสียงสัมผัส”

ร้อยกรองทุกประเภทในภาษาบาลี กำหนดหลักเกณฑ์การใช้คำด้วย “ครุลหุ”

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ไม่มีฉันทลักษณ์เป็นกฎเกณฑ์