อายุ กับ อายุขัย (บาลีวันละคำ 5,122)

อายุ กับ อายุขัย

อย่าใช้สับสน

“อายุ” อ่านตรงตัวว่า อา-ยุ

มีคำบาลี 2 คำ คือ “อายุ” และ “ขัย”

(๑) “อายุ”

อ่านว่า อา-ยุ รากศัพท์มาจาก อิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ณุ ปัจจัย, แผลง อิ เป็น อา, แปลง ณ ที่ ณุ เป็น อย (ณุ : ณ + อุ : ณ > อย + อุ = อยุ)

: อิ > อา + ณุ > อยุ : อา + อยุ = อายุ 

หรือ –

: อิ + ณุ = อิณุ > อาณุ > (ณุ > อยุ : อา + อยุ = ) อายุ 

“อายุ” (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเหตุดำเนินไปแห่งสัตวโลก” หมายความว่า สัตวโลกดำเนินไปได้ด้วยสิ่งนั้น ถ้าสิ่งนั้นหมดลง การดำเนินไปของสัตวโลกก็หยุดลงเพียงนั้น

“อายุ” หมายถึง ชีวิต, ความสามารถดำรงชีวิต, การกำหนดอายุ, ความมีอายุยืน (life, vitality, duration of life, longevity)

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ที่คำว่า “อายุ” บอกไว้ดังนี้ –

…………..

อายุ : สภาวธรรมที่ทำให้ชีวิตดำรงอยู่หรือเป็นไป, พลังที่หล่อเลี้ยงดำรงรักษาชีวิต, พลังชีวิต, ความสามารถของชีวิตที่จะดำรงอยู่และดำเนินต่อไป, ตามปกติท่านอธิบายว่า อายุ ก็คือ ชีวิตินทรีย์ นั่นเอง; ช่วงเวลาที่ชีวิตของมนุษย์สัตว์ประเภทนั้น ๆ หรือของบุคคลนั้น ๆ จะดำรงอยู่ได้, ช่วงเวลาที่ชีวิตจะเป็นอยู่ได้ หรือได้เป็นอยู่; ในภาษาไทย อายุ มีความหมายเพี้ยนไปในทางที่ไม่น่าพอใจ เช่นกลายเป็นความผ่านล่วงไปหรือความลดถอยของชีวิต

…………..

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อายุ : (คำนาม) เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่, เวลาชั่วชีวิต, ช่วงเวลานับตั้งแต่เกิดหรือมีมาจนถึงเวลาที่กล่าวถึง, ระยะเวลาที่กำหนดไว้ เช่น อายุใบอนุญาต ยานี้หมดอายุแล้ว, ระยะเวลาที่กำหนดรู้ความยั่งยืนของสิ่งนั้น ๆ เช่น อายุของหิน. (ป.; ส. อายุสฺ หรือ อายุษฺ เมื่อนำหน้าบางคำ, แต่เมื่อนำหน้าอักษรต่ำกับตัว ห เปลี่ยน สฺ เป็น รฺ เช่น อายุรเวท, แต่ถ้าใช้อย่างบาลีก็ไม่ต้องมี ส หรือ ร).”

(๒) “ขัย” 

บาลีเป็น “ขย” อ่านว่า ขะ-ยะ รากศัพท์มาจาก ขี (ธาตุ = เสื่อม, สิ้น) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อี ที่ ขี เป็น เอ แล้วแปลง เอ เป็น อย (ขี > เข > ขย)

: ขี + ณ = ขีณ > ขี > เข > ขย (ปุงลิงค์; นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่สิ้นไป” หมายถึง ความสูญเสียหรือหมดสิ้นไป, ความเสื่อมหรือทรุดโทรมลง, ความหมดไป; การกินกร่อน, ความเสื่อมลง, ความสูญไป (waste, destruction, consumption; decay, ruin, loss) 

บาลี “ขย” ในภาษาไทยใช้เป็น “ขย-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) อ่านว่า ขะ-ยะ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“ขย– : (คำแบบ) (คำนาม) ความสิ้นไป, ความเสื่อมไป, โดยมากใช้ในสมาส เช่น ขยธรรม อาสวักขยญาณ, ถ้าใช้โดด ๆ หรือเป็นคำท้ายสมาส เป็น ขัย เช่น อายุขัย. (ป.).”

หมายเหตุ : “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

ส่วนที่ใช้เป็น “ขัย” (อ่านว่า ไข) พจนานุกรมฯ บอกไว้ดังนี้ –

“ขัย : (คำนาม) ความสิ้นไป, เขตอายุของคนที่นิยมกันว่าสูงสุด เรียกว่า อายุขัย. (ป. ขย; ส. กฺษย).”

บาลี “ขย” สันสกฤตเป็น “กฺษย” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“กฺษย : (คำนาม) ‘กษัย,’ ความเสียหาย, ความพินาศ, ความซูบผอม, ความสิ้น, การโยกย้าย; ความพินาศแห่งโลก; โรคผอมแห้ง; ปอดพิการ; บ้าน, เรือน, ที่อาศรัย; พยาธิหรือความป่วยไข้ทั่วไป; ความเสื่อมสิ้น, ความประลัย; (คำใช้ในพิชคณิต) กษัยราศี, จำนวนลบ; loss, destruction, waste, end, removal; destruction of the universe; consumption; phthisis pulmonalis; a house, an abode or asylum; disease or sickness in general; wasting away, decay; (in algebra) negative quantity, minus.”

อายุ + ขัย = อายุขัย

คำว่า “อายุขัย” บาลีเป็น “อายุกฺขย” คือซ้อน กฺ ระหว่างศัพท์ 

: อายุ + กฺ + ขย = อายุกฺขย อ่านว่า อา-ยุก-ขะ-ยะ แปลตามศัพท์ว่า “การสิ้นอายุ” 

“อายุกฺขย” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อายุขัย” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“อายุขัย : (คำนาม) การสิ้นอายุ, ความตาย; อัตรากำหนดอายุจนสิ้นอายุ. (ป.; ส. อายุกฺษย).”

ขยายความ : 

คำว่า “อายุ” กับ “อายุขัย” มีความหมายต่างกัน

เมื่อจะหมายถึง เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่, เวลาชั่วชีวิต, ช่วงเวลานับตั้งแต่เกิดหรือมีมาจนถึงเวลาที่กล่าวถึง –

กรณีอย่างนี้ใช้คำว่า “อายุ” 

ไม่ใช่ “อายุขัย”

เมื่อจะหมายถึง การสิ้นอายุ หรือความตาย –

กรณีอย่างนี้ใช้คำว่า “อายุขัย” 

อีกนัยหนึ่ง ใช้คำว่า “อายุขัย” เมื่อจะกล่าวถึง “อัตรากำหนดอายุ” ของคนหรือสัตว์ที่จะดำรงชีวิตอยู่ได้โดยเฉลี่ยกี่ปีในยุคสมัยนั้น ๆ หรือสิ่งของที่ใช้งานได้ช้านานเพียงไรจึงจะใช้ไม่ได้อีกต่อไป

ตัวอย่าง:

อายุของเรานับวันจะล่วงเลยไปทุกที

ไม่ใช่ – อายุขัยของเรานับวันจะล่วงเลยไปทุกที

มนุษย์ยุคนี้มีอายุขัยประมาณ 100 ปี

ถูกต้องกว่า – มนุษย์ยุคนี้มีอายุประมาณ 100 ปี

…………..

ดูก่อนภราดา!

: หนึ่งวันที่ทำความดี

: ประเสริฐกว่าร้อยปีที่ทำความเลว

#บาลีวันละคำ (5,122) 

21-6-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….