อินทรายุธ (บาลีวันละคำ 5,119)

3 พฤศจิกายน 2026 suriyan bunthae

อินทรายุธ

สิ่งสูงสุดอยู่บนท้องฟ้า

อ่านว่า อิน-ทฺรา-ยุด

(-ทร- ควบ ทฺรา- ไม่ใช่ ทะ-รา-)

แยกศัพท์เป็น อินทร + อายุธ

(๑) “อินทร”

“อินทร” เป็นรูปสันสกฤต บาลีเป็น “อินฺท” อ่านว่า อิน-ทะ รากศัพท์มาจาก –

(1) อิทิ (ธาตุ = เป็นใหญ่ยิ่ง) + อ (อะ) ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมที่ต้นธาตุ แล้วแปลงเป็น นฺ (อิทิ > อึทิ > อินฺทิ), “ลบสระหน้า” คือ (อิทิ + อ ปัจจัย : อิทิ อยู่หน้า อ อยู่หลัง) ลบสระ อิ ที่ (อิ)-ทิ (อิทิ > อิท)

: อิทิ > อึทิ > อินฺทิ > อินฺท + อ = อินฺท แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นใหญ่ยิ่ง”

(2) อินฺทฺ (ธาตุ = ประกอบ) + อ (อะ) ปัจจัย

: อินฺทฺ + อ = อินฺท แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ประกอบด้วยความยิ่งใหญ่”

“อินฺท” หมายถึง จอม, เจ้า, ผู้ยิ่งใหญ่, ผู้เป็นใหญ่, พระอินทร์

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อินฺท” ว่า –

(1) lord, chief, king (ผู้เป็นเจ้า, ผู้เป็นหัวหน้า, พระราชา)

(2) The Vedic god Indra (พระอินทร์ตามคัมภีร์พระเวท)

“อินฺท” ในบาลีเป็น “อินฺทฺร” ในสันสกฤต

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“อินฺทฺร : (คำนาม) พระอินทร์, เจ้าสวรรค์, เทพดาประจำทิศตะวันออก; Indra, the supreme deity presiding over Svarga, the regent of the east quarter.”

“อินฺท” ในภาษาไทยนิยมใช้อิงสันสกฤตเป็น “อินทร์” แต่ที่คงเป็น “อินท์” ก็มี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อินท์ : (คำนาม) ชื่อเทวราชผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์และชั้นจาตุมหาราช, พระอินทร์; ผู้เป็นใหญ่. (ป.; ส. อินฺทฺร).”

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกไว้ว่า –

…………..

อินทร์ : ผู้เป็นใหญ่, จอมเทพ, ชื่อเทวราชผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และมีอำนาจบังคับบัญชาเหนือเทพชั้นจาตุมหาราชิกา; เรียกตามนิยมในบาลีว่า ท้าวสักกะ.

…………..

(๒) “อายุธ”

บาลีอ่านว่า อา-ยุ-ทะ รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ) + ยุธฺ (ธาตุ = รบ, ต่อสู้) + อ (อะ) ปัจจัย

: อา + ยุธฺ = อายุธฺ + อ = อายุธ

สูตรแสดงความหมายของศัพท์ว่า “อาทาย ยุชฺฌนฺเต ยนฺติ อายุธํ” (อาทายะ ยุชฌันเต ยันติ อายุธัง) แปลว่า “คนทั้งหลายถือเอาสิ่งใดไปรบกัน สิ่งนั้นชื่อว่า อายุธ”

“อายุธ” (นปุงสกลิงค์) จึงแปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่คนถือเอาไปรบกัน”

อีกรูปหนึ่งของ “อายุธ” คือ “อาวุธ”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อาวุธ” ว่า an instrument to fight with, a weapon, stick etc. (เครื่องมือสำหรับต่อสู้, อาวุธ, ไม้พลอง ฯลฯ)

เป็นอันว่า บาลีมีทั้ง “อาวุธ” และ “อายุธ”

สันสกฤตมีคำว่า “อายุธ”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“อายุธ : (คำนาม) อาวุธทั่วไป (ไม่จำกัดประเภท); a weapon (in general).”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อายุธ : (คำนาม) อาวุธ. (ส.; ป. อายุธ, อาวุธ).”

พจนานุกรมฯ บอกว่า “อายุธ” ก็คือ “อาวุธ”

และตามปกติเราก็คุ้นกับ “อาวุธ” มากกว่า “อายุธ”

ที่คำว่า “อาวุธ” พจนานุกรมฯ บอกไว้ดังนี้ –

“อาวุธ : (คำนาม) เครื่องมือที่ใช้ในการทำร้าย ทำลาย ป้องกัน ต่อสู้ หรือฆ่า; โดยปริยายหมายถึงสิ่งที่มีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น ใช้ปัญญาเป็นอาวุธ; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) สิ่งซึ่งโดยสภาพได้จัดทำขึ้นเพื่อใช้ประทุษร้ายร่างกายของบุคคล และรวมถึงสิ่งซึ่งไม่เป็นอาวุธโดยสภาพแต่ซึ่งได้ใช้หรือเจตนาจะใช้ประทุษร้ายร่างกายถึงอันตรายสาหัสอย่างอาวุธ. (ป. อาวุธ, อายุธ; ส. อายุธ).”

อินทร + อายุธ = อินทรายุธ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อินทรายุธ : (คำนาม) สายรุ้ง, สายฟ้า, อาวุธพระอินทร์. (ส.).”

ขยายความ :

คำว่า “อินทรายุธ” เป็นคำที่เราไม่คุ้น ไม่มีใครพูดหรือเขียนในชีวิตประจำวันเป็นปกติ อยู่ในฐานะเป็น “ภาษาหนังสือ” มากกว่าที่จะเป็นภาษาปกติธรรมดา

คำที่มีลักษณะเช่นนี้ พจนานุกรมฯ เรียกว่า “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

แต่ที่คำว่า “อินทรายุธ” พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกไว้ว่าเป็น “คำแบบ”

“อินทรายุธ” หมายถึง สายรุ้ง สายฟ้า

เวลาเห็นสายรุ้ง สายฟ้า จะมีคนนึกถึงคำว่า “อินทรายุธ” บ้างไหม?

“อินทรายุธ” หมายถึง อาวุธพระอินทร์

คงมีคนอยากรู้หรืออยากถามว่า อาวุธพระอินทร์คืออะไร หน้าตาเป็นอย่างไร

…………..