สัปปายะ อโรคยา (บาลีวันละคำ 5,123)

สัปปายะ อโรคยา

คำที่เอามาตั้งเป็นบาลีวันละคำวันนี้มาจากภาพในโพสต์ของญาติมิตรท่านหนึ่งซึ่งเป็นแพทย์แผนไทย ผู้เขียนบาลีวันละคำเห็นว่า ควรจะเอามาให้ความรู้ทางภาษาบาลีกันได้

(๑) “สัปปายะ” 

เขียนแบบบาลีเป็น “สปฺปาย” อ่านว่า สับ-ปา-ยะ รากศัพท์มาจาก สํ (คำอุปสรรค = พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ป (คำอุปสรรค = ทั่ว, ข้างหน้า) + อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง) + อิ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ป (หรือลบนิคหิตแล้วซ้อน ป), แปลง อิ ที่ธาตุเป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย แล้วทีฆะ อะ ที่ อ-(ย) เป็น อา ด้วยอำนาจ ณ ปัจจัย (อย > อาย) 

: สํ > สปฺ + ป = สปฺป + อา = สปฺปา + อิ > เอ > อย = สปฺปย + ณ = สปฺปยณ > สปฺปย > สปฺปาย แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ไปได้พร้อมทั่วถึง” = อยากจะไป อยากจะทำอะไร ก็ไปได้ทำได้ไม่ติดขัด 

“สปฺปาย” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ – 

(1) เป็นคำนาม: สิ่งที่เป็นประโยชน์, คุณประโยชน์, การช่วยเหลือ (something beneficial, benefit, help)

(2) เป็นคุณศัพท์: น่าเป็นจริง, มีประโยชน์, เหมาะสม, สมควร (likely, beneficial, fit, suitable)

“สปฺปาย” ในภาษาไทยใช้ว่า “สบาย” (โปรดสังเกตว่าไม่ต้องประวิสรรชนีย์ที่ ส-) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ว่า –

(1) อยู่ดีกินดี เช่น เดี๋ยวนี้เขาสบายขึ้น ลูก ๆ ทำงานหมดแล้ว, เป็นสุขกายสุขใจ เช่น เวลานี้เขาสบายแล้ว เพราะมีฐานะดีขึ้น ไม่มีวิตกกังวลใด ๆ.

(2) สะดวก เช่น ทำตามสบายไม่ต้องเกรงใจ มีรถส่วนตัวสบายกว่าไปรถประจำทาง, มักใช้เข้าคู่กับคำ สุข หรือ สะดวก เป็น สุขสบาย หรือ สะดวกสบาย.

(3) พอเหมาะพอดี เช่น เก้าอี้ตัวนี้นั่งสบาย.

(4) ไม่ลำบากกาย เช่น เขาทำงานสบายขึ้น ไม่ต้องแบกหามเหมือนเมื่อก่อน.

(5) ไม่เจ็บไม่ไข้ เช่น เวลานี้เขาสบายดี ไม่ป่วยไข้.

(6) มีความพอใจเมื่อได้สัมผัส เช่น สบายหู สบายตา สบายกาย.

ความหมายในทางธรรม “สัปปายะ” หมายถึง สิ่งที่สบาย, สภาพเอื้อ, สิ่งที่เกื้อกูล, สิ่งที่เอื้อต่อการอยู่ดีและการที่จะพัฒนาชีวิต, สิ่งที่เหมาะกัน อันเกื้อหนุนในการปฏิบัติงานให้ได้ผลดี ช่วยให้มีความตั้งใจมุ่งมั่น ไม่เสื่อมถอย 

ในทางธรรม ท่านจำแนก “สัปปายะ” ไว้ 7 อย่าง ขอยกคำอธิบายจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป. อ. ปยุตฺโต ข้อ [286] สัปปายะ 7 มาแสดงไว้ในที่นี้เพื่อประกอบการศึกษา ดังนี้

…………..

สัปปายะ 7 (สิ่งที่สบาย, สภาพเอื้อ, สิ่งที่เกื้อกูล, สิ่งที่เอื้อต่อการอยู่ดีและการที่จะพัฒนาชีวิต, สิ่งที่เหมาะกัน อันเกื้อหนุนในการเจริญภาวนาให้ได้ผลดี ช่วยให้สมาธิตั้งมั่น ไม่เสื่อมถอย — Sappāya: beneficial or advantageous conditions; suitable or agreeable things; things favourable to mental development)

1. อาวาสสัปปายะ (ที่อยู่อันเหมาะ เช่น ปลอดภัย ไม่พลุกพล่านจอแจ — Āvāsa–sappāya: suitable abode) บางแห่งเรียก เสนาสนสัปปายะ

2. โคจรสัปปายะ (แหล่งอาหารอำนวย ที่เที่ยวบิณฑบาตที่เหมาะดี เช่น มีหมู่บ้านหรือชุมชนที่มีอาหารบริบูรณ์อยู่ไม่ใกล้ไม่ไกลเกินไป — Gocara~: suitable resort)

3. ภัสสสัปปายะ (การพูดคุยที่เหมาะกัน เช่น พูดคุยเล่าขานกันแต่ในกถาวัตถุ 10 และพูดแต่พอประมาณ ข่าวสารและสื่อสารที่เอื้อปัญญา — Bhassa~: suitable speech) บางแห่งเรียก ธัมมัสสวนสัปปายะ

4. ปุคคลสัปปายะ (บุคคลที่ถูกกันเหมาะกัน เช่น ไม่มีคนร้าย แต่มีท่านผู้ทรงคุณธรรม ทรงภูมิปัญญาเป็นที่ปรึกษาเหมาะใจ — Puggala~: suitable person)

5. โภชนสัปปายะ (อาหารที่เหมาะกัน เช่น ถูกกับร่างกาย เกื้อกูลต่อสุขภาพ ฉันไม่ยาก — Bhojana~: suitable food) บางแห่งเรียก อาหารสัปปายะ

6. อุตุสัปปายะ (ดินฟ้าอากาศธรรมชาติแวดล้อมที่เหมาะ เช่น ไม่หนาวเกินไป ไม่ร้อนเกินไปเป็นต้น — Utu~: suitable climate)

7. อิริยาปถสัปปายะ (อิริยาบถที่เหมาะกัน เช่น บางคนถูกกับจงกรม บางคนถูกกับนั่ง ตลอดจนมีการเคลื่อนไหวที่พอดี มีอิริยาบถสมดุล — Iriyāpatha~: suitable posture)

…………..

ศึกษาเพิ่มเติมเรื่อง สัปปายะ:

วิสุทธิมรรคฉบับบาลี ภาค 1 หน้า 161-163

วิสุทธิมรรคแปล ภาค 1 ตอน 2 หน้า 101-104

…………..

(๒) “อโรคยา” 

เป็นคำที่คนไทยเข้าใจผิด พูดผิด ใช้ผิด กันมาก คำที่พูดผิดติดปากและเขียนผิดอยู่ทั่วไปก็คือ “อโรคยา  ปรมา  ลาภา” คำว่า “อโรคยา” ในภาพก็คงตัดมาจากคำนี้ 

โปรดทราบว่า “อโรคยา” รูปคำแบบนี้ไม่มีในภาษาบาลี 

คำที่ถูกต้องในภาษาบาลีคือ “อาโรคฺย”

อ่านตามสะดวกลิ้นไทย: อา-โร-คะ-ยะ

อ่านตามเสียงบาลี: อา-โรก-เคียะ (คฺ กับ ย ควบกัน)

เขียนแบบคำอ่านบาลี: อาโรค๎ยะ

เขียนแบบไทย: อาโรคยะ

อาโรคยะ ไม่ใช่ อโรคยา

อาโรคยะ: ถูก

อโรคยา: ผิด

“อาโรคยะ” เขียนแบบบาลีเป็น “อาโรคฺย” รากศัพท์มาจาก:-

ขั้นที่ 1 : โรค (โร-คะ) = ความเจ็บป่วย, โรค (illness, disease)

ขั้นที่ 2 : น + โรค (แปลง น เป็น อ) = อโรค : โรคของผู้นั้นไม่มี เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่า “อโรค” (อะ-โร-คะ) = ผู้ไม่มีโรค, ไม่เจ็บป่วย, มีสุขภาพดี (one who without disease, one who healthy)

ขั้นที่ 3 : อโรค + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณฺ, ทีฆะ อะ ที่ อ (-โรค) เป็น อา ตามสูตร : “ด้วยอำนาจปัจจัยเนื่องด้วย ณ”

: อโรค > อาโรค + ณฺย = อาโรคณฺย > อาโรคฺย แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะของผู้ไม่มีโรค” หมายถึง ความไม่มีโรค, ความมีอนามัยดี (absence of illness, health)

บาลี “อาโรคฺย” สันสกฤก็เป็น “อาโรคฺย”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“อาโรคฺย : (คำนาม) ความสำราญ, ความไม่มีโรค; health, soundness of body.”

ทำความเข้าใจทางหลักภาษา :

(1) คำเดิม “อโรค” (อะ-โร-คะ) ผ่านกรรมวิธีทางไวยากรณ์เป็น “อาโรคฺย”

จาก อโร- เป็น อาโร-

(2) “อาโรคฺย” คฺ ควาย เป็นตัวสะกดและออกเสียงครึ่งเสียง ดังนั้น จะอ่านว่า อา-โร-คะ-ยะ ไม่ถูก อ่านว่า อา-โรก-ยะ ก็ไม่ถูก

(3) “อาโรคฺย” ออกเสียงว่า อา-โรก-เคียะ จะเป็นเสียงตรงที่สุด

(4) ข้อความเต็ม ๆ ที่มีคำนี้ ปรากฏในคัมภีร์พระธรรมบท (พระไตรปิฎกเล่ม 25 ข้อ 25 หน้า 42) คือ “อาโรคฺยปรมา ลาภา” เป็นคำบาลีที่คนไทยเอาไปพูดกันแพร่หลายคำหนึ่ง 

แต่ส่วนมากจะพูดผิด คือพูดว่า อะโรคะยา  ปะระมา  ลาภา

(5) คำที่ถูก 

บาลีเขียนว่า “อาโรคฺยปรมา  ลาภา” 

แยกเป็นสองกลุ่มคำ คือ (๑) อาโรคฺยปรมา (๒) ลาภา 

ไม่ใช่ (๑) อโรคยา (๒) ปรมา (๓) ลาภา

เขียนเป็นคำอ่านว่า “อาโรค๎ยะปะระมา  ลาภา” 

ไม่ใช่ อะโรคะยา / ปะระมา / ลาภา

อ่านว่า อา-โรก-คฺยะ(เคียะ)-ปะ-ระ-มา ลา-พา

จำกฎสั้น ๆ ก็ได้ว่า “อา– ไม่ใช อะ, –ยะ ไม่ใช่ ยา”

“อาโรคฺยปรมา  ลาภา” แปลตามสำนวนบาลี (word by word) ว่า “ลาภทั้งหลาย มีความไม่มีโรคเป็นอย่างยิ่ง”

แปลให้เข้าใจง่าย ๆ ว่า ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง, ความไม่มีโรคเป็นลาภอันประเสริฐ, ความไม่มีโรคเป็นบรมลาภ

ทำความเข้าใจทางความหมาย :

จะเข้าใจความหมายของคำแปลที่ว่า “ลาภทั้งหลาย มีความไม่มีโรคเป็นอย่างยิ่ง” ได้ชัดเจน ต้องลองวาดภาพว่า เอาสิ่งที่เรียกว่า “ลาภ” (gain) มาวางเรียงกันเข้า ไม่ว่าจะเป็น – การสอบเข้าเรียนต่อได้ การได้งานทำ ได้เลื่อนตำแหน่ง ได้เลื่อนยศ ได้บ้าน ได้รถ ได้ลูก ได้ที่ดิน ได้เป็นเจ้าของบริษัท ถูกสลากกินแบ่งรางวัลที่ 1 ติดต่อกัน 3 งวด ฯลฯ แล้วก็เอา “อาโรคยะ = ความไม่มีโรค” (absence of illness, health, soundness of body) วางรวมไว้ด้วย 

ต่อจากนั้นจึงให้เราเลือกว่า อะไรเป็น “อย่างยิ่ง” คือเป็นที่สุด เป็นสุดยอดในบรรดา “ลาภ” ที่วางเรียงกันอยู่นั้น 

ทุกคนย่อมจะเลือกเอา “อาโรคยะ = ความไม่มีโรค” 

สมมุติว่า มีคนยก “ลาภ” ที่วางเรียงกันอยู่นั้นให้เราทั้งหมด แต่ให้เราติดโรคระบาด หรือป่วยติดเตียงไปตลอดชีวิต เอาไหม? 

“อาโรคยะ = ความไม่มีโรค” ชนะลาภทั้งหมดอย่างขาดลอย

นี้แหละท่านจึงว่า “อาโรคฺยปรมา  ลาภา = ลาภทั้งหลาย มีความไม่มีโรคเป็นอย่างยิ่ง”

อภิปราย :

การพูด-เขียนคำว่า “อาโรคฺยปรมา  ลาภา” ผิดเป็น “อโรคะยา ปรมา ลาภา” ไม่ได้มีเหตุมาจากความไม่รู้เพียงอย่างเดียว แต่สาเหตุที่ลึกไปกว่านั้นก็คือความไม่ใฝ่รู้ 

สังเกตได้ว่าผู้ที่พูด-เขียนคำว่า “อาโรคฺยปรมา  ลาภา” ผิดเป็น “อโรคะยา ปรมา ลาภา” ส่วนมากเป็นคนมีความรู้พอสมควร คนเหล่านี้สามารถเรียนรู้ได้ไม่ยาก ความไม่รู้จึงไม่ใช่เรื่องใหญ่สำหรับคนเหล่านี้ แต่ปัญหาที่ใหญ่มากเกิดมาจากความไม่ใฝ่รู้ 

อาจเป็นเพราะเข้าใจว่าสิ่งที่ตนรู้และเข้าใจอยู่นั้นถูกต้องแล้ว นั่นคือเข้าใจไปว่าพูดหรือเขียนว่า “อโรคะยา ปรมา ลาภา” อย่างนี้ถูกต้องแล้ว ไม่ได้เฉลียวใจว่าผิด มิหนำซ้ำอาจอ้างด้วยว่า ที่นั่นก็เขียนอย่างนี้ คนนั้นก็พูดและเขียนอย่างนี้ ใคร ๆ เขาก็พูดและเขียนอย่างนี้ เขาพูดและเขียนอย่างนี้กันทั่วบ้านทั่วเมือง จะมาบอกว่าผิดได้อย่างไร 

และที่จะเป็นมหันตภัยก็คือ-ประเดี๋ยวก็จะมีคนออกมาบอกว่า ในเมื่อคนทั่วไปพูดและเขียนอย่างนี้กันทั้งบ้านทั้งเมือง ก็ควรจะอนุโลมหรือยอมรับว่า การพูดและเขียนอย่างนี้ก็ถูกต้องและใช้ได้ อย่างที่ว่า-ถูกต้องตามความนิยม 

ถ้าเป็นอย่างนี้ ความวิปริตก็จะเกิดขึ้นในหลักภาษาบาลี 

โปรดเทียบกับกรณีนี้ 

ตามหลักพระวินัย ภิกษุมีความกำหนัดจับต้องกายหญิง เป็นอาบัติสังฆาทิเสส แม้ภิกษุจะไม่มีความกำหนัดจับต้องกายหญิง ท่านก็ปรับเป็นความผิดลดหลั่นลงมา คำว่า “หญิง” นี้รวมหมดไม่เว้นแม้แต่มารดา 

ภิกษุรูปหนึ่งเลี้ยงแม่ อาบน้ำให้แม่ อุ้มแม่ กอดแม่ คนทั้งหลายเห็นก็ชื่นชมยินดีพากันสรรเสริญว่าพระท่านเป็นลูกกตัญญู ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ เมื่อมีผู้ทักท้วงว่าทำเช่นนั้นผิดพุทธบัญญัติ ก็มีเสียงเรียกร้องว่า เมื่อผู้คนเขาชื่นชมสรรเสริญ พุทธบัญญัติก็ควรจะอนุโลมหรือแก้ไขให้เป็นไปตามความนิยมของสังคม

ถ้าเป็นอย่างนี้ ความวิปริตก็จะเกิดขึ้นในหลักพระธรรมวินัย 

วิธีที่ถูกต้องก็คือ พัฒนาความรู้ความเข้าใจของเราให้ขึ้นไปถึงความถูกต้องของหลักภาษาหรือความถูกต้องของหลักพระธรรมวินัย แล้วปฏิบัติให้ถูกต้องตามหลักนั้น ไม่ใช่ยอมรับความวิปริตว่าเป็นความถูกต้อง

ในการพัฒนาความรู้ความเข้าใจของเราให้ขึ้นไปถึงความถูกต้องนั้น ปัจจัยที่สำคัญที่สุดคือ ความใฝ่รู้ – ซึ่งสังคมไทยในยามนี้กำลังขาดแคลนเป็นอย่างยิ่ง 

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้เขียนเกี่ยวกับคำว่า “อาโรคฺยปรมา  ลาภา” มาแล้วหลายครั้ง 

ทุกวันนี้ก็ยังได้เห็นคนมีความรู้เขียนคำนี้และพูดคำนี้เป็น “อโรคยา  ปรมา  ลาภา” อยู่นั่นเอง 

คำว่า “อโรคยา” ตามที่ปรากฏในภาพเป็นพยานว่า จะบอกอย่างไร อธิบายอย่างไร ก็ไม่มีใครฟัง ยังคงเป็น “อโรคยา” อยู่อย่างนั้นแหละ

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ความไม่รู้ คนอื่นช่วยแก้ได้

: แต่ความไม่ใฝ่รู้ ต้องแก้ด้วยตัวเอง

#บาลีวันละคำ (5,123) 

22-6-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….