อาสาสมัคร [2] (บาลีวันละคำ 5,124)

อาสาสมัคร [2]

ทำความรู้จักกันอีกที

คำว่า “อาสาสมัคร” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

…………..

อาสาสมัคร :

(๑) (คำวิเศษณ์) ที่เสนอตัวเข้าทำงานด้วยความสมัครใจ เช่น ทหารอาสาสมัคร.

(๒) (คำนาม) บุคคลที่เสนอตัวเข้าทำงานด้วยความสมัครใจ เช่น เขาเป็นอาสาสมัคร.

…………..

พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่า เป็นภาษาอะไรหรือมาจากภาษาอะไร

ในที่นี้ สันนิษฐานว่ามาจากบาลีสันสกฤต

“อาสาสมัคร” แยกศัพ์ตามที่เห็นเป็น อาสา + สมัคร 

(๑) “อาสา” 

อ่านตรงตัวว่า อา-สา รากศัพท์มาจาก อิสฺ (ธาตุ = อยาก) + อ (อะ) ปัจจัย, แปลง อิ ที่ อิ-(สฺ) เป็น อา (อิสฺ > อาส) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: อิสฺ + อ = อิส + อา = อิสา > อาสา แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาติเป็นเหตุให้อยาก” หมายถึง ความจำนง, ความหวัง, ความปรารถนา, ความประสงค์, ความอยากได้ (expectation, hope, wish, longing, desire)

บาลี “อาสา” สันสกฤตเป็น “อาศา” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“อาศา : (คำนาม) มโนรถ; ความใคร่, ความปรารถนา; ความอยาก; ความยาว; ทิศ; ประเทศ; hope; desire; wish; length; quarter; region.”

โปรดสังเกตว่า “อาศา” ในสันสกฤตมีความหมายกว้างกว่า “อาสา” ในบาลี

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อาสา : (คำกริยา) เสนอตัวเข้ารับทำ. (คำนาม) ความหวัง เช่น นิราสา = ความหวังหมดแล้ว คือ ความหมดหวัง, ความต้องการ, ความอยาก. (ป.; ส. อาศา).” 

(๒) “สมัคร” 

บาลีเป็น “สมคฺค” อ่านว่า สะ-มัก-คะ รากศัพท์มาจาก –

(1) สม + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) ซ้อน ค ระหว่าง สม + คมฺ (สม + คฺ + คมฺ), ลบ มฺ ที่สุดธาตุ (คมฺ > ค)

: สม + คฺ + คมฺ = สมคฺคม > สมคฺค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ดำเนินไปในสมะ”

“สม” (สะมะ) ในคำแปลมีความหมายว่า เท่ากัน, เสมอกัน, อย่างเดียวกัน, เที่ยงธรรม, ซื่อตรง, มีจิตใจไม่วอกแวก, ยุติธรรม, รวมเข้าด้วยกัน, ครบถ้วน

(2) สํ (คำอุปรรค = พร้อมกัน, ร่วมกัน) + อคฺค (ยอด, เป้าหมาย) แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ม (สํ > สม)

: สํ > สม + อคฺค = สมคฺค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่มาพร้อมกันโดยยอดรวม” “ดำเนินไปพร้อมกันโดยมีเป้าหมายร่วมกัน” หมายถึง เป็นอันหนึ่งอันเดียว, มีความสามัคคี, ประสานกัน (being in unity, harmonious)

บาลี “สมคฺค” สันสกฤตเป็น “สมคฺร” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“สมคฺร : (คำวิเศษณ์) ‘สมัคร,’ สรรพ, สกล; all, entire.”

ในภาษาไทยใช้ตามสันสกฤตเป็น “สมัคร” 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สมัคร : (คำกริยา) ยื่นความจำนงขอเข้าร่วมเป็นสมาชิกหรือร่วมในกิจกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นต้น เช่น สมัครเป็นสมาชิกสมาคม สมัครเข้าทำงาน, บางทีก็มีคํา ใจ ประกอบอยู่ด้วย ซึ่งเป็นคําผสมชนิดที่ต้องการเน้น เช่น ใจสมัคร ว่า ใจที่สมัคร, สมัครใจ ว่า สมัครด้วยความเต็มใจ. (ต. สมัค ว่า เต็มใจ; ป. สมคฺค; ส. สมคฺร ว่า พร้อม).”

หมายเหตุ : 

“ต. สมัค ว่า เต็มใจ” อักษรย่อ “ต.” ย่อมาจาก “ตะเลง” หมายถึง ในภาษาตะเลงมีคำว่า “สมัค” แปลว่า เต็มใจ

อาสา + สมัคร = อาสาสมัคร แปลตามประสงค์ในภาษาไทยว่า “ยื่นความจำนงขอเข้าร่วมทำกิจกรรมด้วยความเต็มใจ”

“อาสาสมัคร” เป็นคำที่เราผูกขึ้นใช้ในภาษาไทย คือเอา อาสา + สมัคร แล้วให้ความหมายตามที่เราต้องการ ดังเก็บไว้ในพนานุกรมฯ ที่อ้างข้างต้น

“อาสาสมัคร” ตรงกับภาษาอังกฤษว่า volunteer

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล volunteer เป็นภาษาบาลีดังนี้:

(1) sacchandakārī สจฺฉนฺทการี (สัด-ฉัน-ทะ-กา-รี) = ทำโดยมีความพอใจร่วมกัน

(2) secchāsevaka เสจฺฉาเสวก (เสด-ฉา-เส-วะ-กะ) = ผู้มาร่วมกินร่วมนอน (เพื่อทำกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง) ด้วยความปรารถนาร่วมกัน

อภิปรายขยายความ :

“อาสา” ในบาลีหมายถึง “ความหวัง” แต่ในภาษาไทยไม่มีใครเข้าใจว่า “อาสา” คือ “ความหวัง”

“อาสา” ตามความหมายที่คนไทยเข้าใจกันทั่วไป ก็คือ “เสนอตัวเข้ารับทำ” เช่นในคำว่า “อาสาสมัคร” หรือคำที่เกิดใหม่ว่า “จิตอาสา” 

“เสนอตัวเข้ารับทำ” ถ้าแปลกลับเป็นบาลีจะตรงกับคำว่า “เวยฺยาวจฺจ” (เวย-ยา-วัด-จะ) ซึ่งแปลว่า “ความขวนขวายในกิจอันพึงทำ” ที่เอามาใช้ในคำว่า “ไวยาวัจกร” และ “ไวยาวัจมัย” 

“ไวยาวัจกร” นี่แลคือผู้ที่ทำงานแบบ “อาสาสมัคร” หรือ “จิตอาสา” ดั้งเดิมแท้จริง แต่ในภาษาไทย “ไวยาวัจกร” มีความหมายแคบลงไป คือหมายถึงชาวบ้านที่ทำหน้าที่รับ-จ่ายเงินแทนพระ

จึงเป็นที่น่าสงสัยว่า “อาสา” ในภาษาไทยที่หมายถึง “เสนอตัวเข้ารับทำ” นั้น ดีร้ายจะไม่ใช่คำเดียวกับ “อาสา” ในภาษาบาลีกระมัง 

แม้พจนานุกรมฯ จะบอกความหมายของ “อาสา” ตามความหมายในบาลีไว้ด้วย คือ “ความหวัง, ความต้องการ, ความอยาก” แต่ก็ยังนึกไม่ออกว่า คำพูดในภาษาไทยที่มีรูปคำ “อาสา” และหมายถึง ความหวัง, ความต้องการ, ความอยากนั้น มีคำว่าอะไรบ้าง 

คำเก่าที่พบในเอกสารโบราณ เช่น “อาสาจาม” “อาสาญวน” ซึ่งหมายถึงคนชาติหนึ่งที่ “อาสา” เข้ามาเป็นกองกำลังในกองทัพสยาม ดูเหมือนจะยืนยันได้ว่า เราใช้คำว่า “อาสา” ในความหมายว่า “เสนอตัวเข้ารับทำ” กันมานานนักหนาแล้ว 

และน่าสังเกตว่า พจนานุกรมฯ บอกความหมายตามที่คนไทยเข้าใจขึ้นก่อน (คือ “เสนอตัวเข้ารับทำ”) แล้วจึงบอกความหมายในภาษาบาลี ชวนให้เข้าใจว่า “อาสา” ที่พูดกันในภาษาไทยกับ “อาสา” ในบาลีน่าจะเป็นคนละคำกัน แต่พจนานุกรมฯ เอามาให้ความหมายรวมไว้ในที่เดียวกันโดยเข้าใจว่า-หรือสันนิษฐานว่า-เป็นคำเดียวกัน เพียงแต่ว่าในภาษาไทยความหมายเพี้ยนไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งก็เป็นเรื่องปกติ คำบาลีในภาษาไทยที่มีความหมายเพี้ยนไปจากเดิมมีเป็นจำนวนมาก

…………..

ดูก่อนภราดา!

มีเงิน: ได้ไม่หมดทุกอย่าง

มีน้ำใจ: ได้หมดทุกอย่าง

#บาลีวันละคำ (5,124) 

23-6-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….