ราชทาน – ราชทิน (บาลีวันละคำ 4,916)

ราชทาน – ราชทิน 

พูดกันจนชิน ทบทวนคำแปลกันหน่อย

“ราชทาน” อ่านว่า ราด-ชะ-ทาน

“ราชทิน” อ่านว่า ราด-ชะ-ทิน

(๑) “ราชทาน”

ประกอบด้วยคำว่า ราช + ทาน 

(ก) “ราช” บาลีอ่านว่า รา-ชะ แปลตามรากศัพท์ว่า –

(1) “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” 

ความหมายนี้ประกอบขึ้นจาก ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (อะ) ปัจจัย) = ราช 

หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย

(2) “ผู้ยังคนทั้งหลายให้ยินดี” 

ความหมายนี้ประกอบขึ้นจาก รญฺชฺ (ธาตุ = ยินดี พอใจ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ ลบ ญฺ แผลง ร เป็น รา = ราช 

หมายความว่า เป็นผู้อำนวยความสุขให้ทวยราษฎร์ จนคนทั้งหลายร้องออกมาว่า “ราชา ราชา” (พอใจ พอใจ) 

“ราช” หมายถึง พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า เป็นของพระเจ้าแผ่นดิน, เกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน หรือเป็นของหลวง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ราช ๑, ราช– : (คำนาม) พระเจ้าแผ่นดิน, พญา (ใช้แก่สัตว์) เช่น นาคราช คือ พญานาค สีหราช คือ พญาราชสีห์, คํานี้มักใช้ประกอบกับคําอื่น, ถ้าคําเดียวมักใช้ว่า ราชา.”

(ข) “ทาน” บาลีอ่านว่า ทา-นะ รากศัพท์มาจาก ทา (ธาตุ, = ให้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) 

: ทา + ยุ > อน = ทาน แปลตามศัพท์ว่า “การให้” “สิ่งของสำหรับให้”

“ทาน” มีความหมายว่า –

(1) การให้, ยกมอบแก่ผู้อื่น, ให้ของที่ควรให้ แก่คนที่ควรให้ เพื่อประโยชน์แก่เขา, สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

(2) สิ่งที่ให้, ทรัพย์สินสิ่งของที่มอบให้หรือแจกออกไป 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทาน” ว่า giving, dealing out, gift; almsgiving, liberality, munificence (การให้, การแจกให้, ของขวัญ; การให้ทาน, การมีใจคอกว้างขวาง)

“ทาน” ใช้ในรูปเดียวกันทั้งบาลีและสันสกฤต 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ทาน : (คำนาม) ‘ทาน’, การให้, การบริจาค; มันเหลวซึ่งเยิ้มออกจากขมับช้างตกน้ำมัน; การอุปถัมภ์, การบำรุง; วิศุทธิ, นิรมลีกรณ์; การตัด, การแบ่ง; ทักษิณา, ของถวาย, ของให้เปนพิเศษ; การตี, การเฆาะ; อรัณยมธุ, น้ำผึ้งป่า; giving, gift, donation; fluid that flows from the temples of an elephant in rut; nourishing, cherishing; a present, a special gift; striking, beating; wild honey.”

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ขยายความคำว่า “ทาน” ไว้ว่า –

…………..

ทาน : การให้, ยกมอบแก่ผู้อื่น, ให้ของที่ควรให้ แก่คนที่ควรให้ เพื่อประโยชน์แก่เขา, สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น; สิ่งที่ให้, ทรัพย์สินสิ่งของที่มอบให้หรือแจกออกไป.

…………..

(๒) “ราชทิน”

ประกอบด้วยคำว่า ราช + ทิน 

(ก) “ราช” ดูข้างต้น

(ข) “ทิน” บาลีเป็น “ทินฺน” (มี น 2 ตัว) อ่านว่า ทิน-นะ รากศัพท์มาจาก ทา (ธาตุ = ให้) + ต ปัจจัย, แปลง อา ที่สุดธาตุเป็น อิ (ทา > ทิ), แปลง ต เป็น นฺน 

: ทา + ต = ทาต > ทิต > ทินฺน แปลตามศัพท์ว่า “อันเขาให้แล้ว” เป็นกิริยาและเป็นคุณศัพท์ หมายถึง ได้ให้, มอบให้ (given, granted, presented) 

“ทินฺน” ในภาษาไทยตัดตัวสะกดออก ใช้เป็น “ทิน” อ่านว่า ทิน-นะ 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“ทิน ๑ : (คำแบบ) (คำกริยา) ให้แล้ว เช่น ราชทินนาม. (ป. ทินฺน).”

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

การประสมคำ :

๑ ราช + ทาน = ราชทาน แปลว่า “ทานของพระราชา” 

ถ้ามีคำว่า “พระ” นำหน้าเป็น “พระราชทาน” มีความหมาย 2 นัย

(1) ถ้าใช้เป็นคำนาม แปลว่า “ทานอันประเสริฐของพระราชา” 

(2) ถ้าใช้เป็นคำกริยาราชาศัพท์ แปลว่า “พระราชาให้” 

๒ ราช + ทิน = ราชทิน ใช้เป็นคุณศัพท์ แปลว่า “-ที่พระราชาให้” 

คำที่มักพบคือ “ราชทินนาม” แปลตามศัพท์ว่า “ชื่อที่พระราชาให้”

“ราชทินนาม” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ราชทินนาม : (คำนาม) ชื่อพระราชทานที่ตั้งกำกับยศหรือบรรดาศักดิ์แก่ขุนนาง เช่น เจ้าพระยายมราช เจ้าพระยาเป็นยศ ยมราชเป็นราชทินนาม หรือกำกับสมณศักดิ์แก่พระสงฆ์ เช่น สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ สมเด็จเป็นสมณศักดิ์ พระพุทธโฆษาจารย์เป็นราชทินนาม.”

ขยายความ :

คำว่า “ราชทาน – ราชทิน” ที่ใช้เดี่ยว ๆ ในภาษาไทยน่าจะไม่มี ที่มีก็จะเป็นคำที่มีคำอื่นมาประสม เช่น “พระราชทาน” และ “ราชทินนาม” เป็นต้น

ผู้เขียนบาลีวันละคำจับมาเข้าคู่กันเป็น “ราชทาน – ราชทิน” เพราะรูปคำเข้าคู่กันได้ ต่างกันที่คำว่า “ทาน” และ “ทิน” แต่ก็เป็นคำที่มาจากรากศัพท์เดียวกัน 

ถ้าไม่ได้เรียนบาลี ก็จะรู้แต่เพียงว่า “ทาน” และ “ทิน” เขียนต่างกัน 

แต่ถ้าเรียนบาลี ก็จะรู้ต่อไปอีกว่า “ทาน” และ “ทิน” มีความหมายต่างกันอย่างไร

อย่างนี้แหละที่ผู้รู้ท่านบอกว่า เรียนบาลีจะช่วยให้รู้ภาษาไทยลึกและกว้างออกไปอีก

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ชาติไทยมีภาษาไทยเป็นสมบัติวัฒนธรรมประจำชาติ

: ถ้าไม่ช่วยกันเรียนภาษาไทยให้ฉลาด 

จะมีอะไรเป็นมรดกยกให้ลูกหลาน?

#บาลีวันละคำ (4,916)

27-11-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….