ภัยพิบัติ (บาลีวันละคำ 4,920)
ภัยพิบัติ
ไม่มีในพจนานุกรม
แต่มีในชีวิตจริง
อ่านว่า ไพ-พิ-บัด
ประกอบด้วยคำว่า ภัย + พิบัติ
(๑) “ภัย”
บาลีเป็น “ภย” อ่านว่า พะ-ยะ รากศัพท์มาจาก ภี (ธาตุ = กลัว) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อี (ที่ ภี) เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย
: ภี + ณ = ภีณ > ภี > เภ > ภย (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ความกลัว”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ภย” เป็นอังกฤษว่า fear, fright, dread (ความกลัว, ความหวาดหวั่น, สิ่งที่น่ากลัว)
บาลี “ภย” สันสกฤตก็เป็น “ภย”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
“ภย : (คำวิเศษณ์) อันน่ากลัว; frightful; dreadful. – (คำนาม) ‘ภย. ภัย,’ ความกลัว; อันตราย; fear; danger or peril.”
“ภย” ใช้ทับศัพท์ในภาษาไทยว่า “ภัย”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ภัย : (คำนาม) สิ่งที่น่ากลัว, อันตราย, เช่น อัคคีภัย คือ ภัยที่เกิดจากไฟ อุทกภัย คือ ภัยที่เกิดจากน้ำ. (ป., ส. ภย).”
ความหมายของ “ภย” ในบาลีคือ “ความกลัว” (fear) หรือ “สิ่งที่น่ากลัว” (fright) แต่ “ภัย” ในภาษาไทยน้ำหนักของความหมายอยู่ที่ “อันตราย” (danger, dangerous)
โปรดสังเกตว่า พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ที่ฝรั่งชาติอังกฤษเป็นผู้ทำไม่ได้แปล “ภย” ว่า danger หรือ dangerous
(๒) “พิบัติ”
แผลงมาจากคำว่า “วิบัติ” บาลีเป็น “วิปตฺติ” อ่านว่า วิ-ปัด-ติ รากศัพท์มาจาก วิ (คำอุปสรรค = พิเศษ, ต่าง ๆ กัน) + ปทฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ติ ปัจจัย, ลบ ท ที่สุดธาตุ (ปทฺ > ป), ซ้อน ต ระหว่างธาตุกับปัจจัย (ปท > ป + ตฺ + ติ) (หรืออีกนัยหนึ่ง แปลง ทฺ ที่สุดธาตุกับ ต เป็น ตฺต)
: วิ + ปทฺ = วิปทฺ + ตฺ + ติ = วิปทตฺติ > วิปตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ถึงความแปลกไป” (คือเคยอยู่ในสภาพปกติกลายเป็นแปลกไปจากปกติ) หมายถึง สถานะที่ผิด, การแสดงออกที่ผิด, ความไม่สำเร็จ, ความวิบัติ, ความเคราะห์ร้าย (wrong state, false manifestation, failure, misfortune)
“วิปตฺติ” ใช้ในภาษาไทยเป็น “วิบัติ” และแผลง ว เป็น พ เป็น “พิบัติ”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
(1) วิบัติ : (คำนาม) พิบัติ, ความฉิบหาย, ความหายนะ, ความเป็นอัปมงคล, เช่น ทรัพย์สมบัติวิบัติ; ความเคลื่อนคลาด, ความผิด, เช่น อักขราวิบัติ. (คำกริยา) ฉิบหาย เช่น ขอจงวิบัติทันตาเห็น. (ป., ส. วิปตฺติ).
(2) พิบัติ : (คำนาม) ความฉิบหาย, ความหายนะ, ความเป็นอัปมงคล. (คำกริยา) ฉิบหาย. (ป., ส. วิปตฺติ).
แทรก :
ในบทนิยามคำว่า “วิบัติ” ของพจนานุกรมฯ ตรงคำว่า “อักขราวิบัติ” นั้น คำที่ถูกต้องคือ “อักขรวิบัติ” (อักขร– ไม่ใช่ อักขรา-)
พึงทราบว่า บทนิยามตรงนี้พจนานุกรมฯ มิได้มีความประสงค์หรือจงใจจะใช้คำว่า “อักขราวิบัติ” อันเป็นคำที่เขียนผิด เพื่อเป็นตัวอย่างแสดงความหมายของคำว่า “วิบัติ” ที่หมายถึง “ความเคลื่อนคลาด, ความผิด” ทั้งนี้เพราะคำว่า “อักขรวิบัติ” อันเป็นคำที่เขียนถูกสามารถแสดงความหมายของคำว่า “วิบัติ” ที่หมายถึง “ความเคลื่อนคลาด, ความผิด” ได้ชัดเจนอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องยกคำที่เขียนผิดขึ้นมาแสดงเป็นตัวอย่างในกรณีเช่นนี้แต่ประการใด
พจนานุกรมฯ ฉบับ พ.ศ.2542 บทนิยามตรงนี้พิมพ์เป็น “อักขราวิบัติ” พจนานุกรมฯ ฉบับ พ.ศ.2554 ซึ่งเป็นฉบับชำระแก้ไขปรับปรุงก็ยังคงพิมพ์เป็น “อักขราวิบัติ” อยู่นั่นเอง
ในพจนานุกรมฯ เองก็ไม่มีคำว่า “อักขราวิบัติ” แต่มีคำว่า “อักขรวิบัติ” บอกไว้ดังนี้ –
“อักขรวิบัติ : (คำนาม) การเขียน อ่าน หรือออกเสียงไม่ถูกต้องตามอักขรวิธี.”
…………..
ในที่นี้แปลง ว เป็น พ “วิบัติ” จึงเป็น “พิบัติ”
ภัย + พิบัติ = ภัยพิบัติ เป็นคำประสมแบบไทย แปลทับศัพท์ว่า “ภัยและพิบัติ” หมายถึง ความเสียหายที่เกิดขึ้นจากภัยต่าง ๆ
คำว่า “ภัย” และคำว่า “พิบัติ” มีเก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554
แต่คำว่า “ภัยพิบัติ” ยังไม่ได้เก็บไว้
…………..
ดูก่อนภราดา!
: การไม่ก่อปัญหา
: เป็นการแก้ปัญหาได้ทางหนึ่ง
#บาลีวันละคำ (4,920)
1-12-68
…………………………….
…………………………….
