ปัตติทาน – ปัตตานุโมทนา (บาลีวันละคำ 4,944)

ปัตติทาน – ปัตตานุโมทนา

แบ่งส่วนบุญ – รับส่วนบุญ

“ปัตติทาน” อ่านว่า ปัด-ติ-ทาน

“ปัตตานุโมทนา” อ่านว่า ปัด-ตา-นุ-โม-ทะ-นา

(๑) “ปัตติทาน” 

เขียนแบบบาลีเป็น “ปตฺติทาน” อ่านว่า ปัด-ติ-ทา-นะ แยกศัพท์เป็น ปตฺติ + ทาน 

(ก) “ปตฺติ” อ่านว่า ปัด-ติ รากศัพท์มาจาก ปทฺ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ติ ปัจจัย, แปลง ทฺ ที่ (ป)-ทฺ เป็น ตฺ (ปทฺ > ปตฺ)

: ปทฺ + ติ = ปทฺติ > ปตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ไปถึง”

“ปตฺติ” (อิตถีลิงค์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ – 

(1) การได้รับ, การได้มา, การได้, การเข้าร่วม, การเข้าถึง (obtaining, acquiring, getting, entering into, state of) 

(2) การบรรลุ, การถึง (attainment, acquisition) 

(3) การได้, สิ่งที่ได้, กำไร, ผลประโยชน์ (gaining, gain, profit, advantage) 

(4) ส่วนบุญ, กำไร, การมอบ, การแนะนำ, การอุทิศส่วนบุญ, ทักษิณา (merit, profit, accrediting, advising, transference of merit, a gift of merit) 

(5) สิ่งที่ได้รับ, โอกาส, สิ่งที่เกิดขึ้น, สถานะ, สถานที่, (that which obtains, occasion, happening, state, place) 

ในที่นี้ใช้ในความหมายตามข้อ (4) 

(ข) “ทาน” บาลีอ่านว่า ทา-นะ รากศัพท์มาจาก ทา (ธาตุ = ให้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) 

: ทา + ยุ > อน = ทาน แปลตามศัพท์ว่า “การให้” “สิ่งของสำหรับให้”

“ทาน” (นปุงสกลิงค์) มีความหมายว่า –

(1) การให้, ยกมอบแก่ผู้อื่น, ให้ของที่ควรให้ แก่คนที่ควรให้ เพื่อประโยชน์แก่เขา, สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

(2) สิ่งที่ให้, ทรัพย์สินสิ่งของที่มอบให้หรือแจกออกไป 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทาน” ว่า giving, dealing out, gift; almsgiving, liberality, munificence (การให้, การแจกให้, ของขวัญ; การให้ทาน, การมีใจคอกว้างขวาง)

“ทาน” ใช้ในรูปเดียวกันทั้งบาลีและสันสกฤต 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ทาน : (คำนาม) ‘ทาน’, การให้, การบริจาค; มันเหลวซึ่งเยิ้มออกจากขมับช้างตกน้ำมัน; การอุปถัมภ์, การบำรุง; วิศุทธิ, นิรมลีกรณ์; การตัด, การแบ่ง; ทักษิณา, ของถวาย, ของให้เปนพิเศษ; การตี, การเฆาะ; อรัณยมธุ, น้ำผึ้งป่า; giving, gift, donation; fluid that flows from the temples of an elephant in rut; nourishing, cherishing; a present, a special gift; striking, beating; wild honey.”

ปตฺติ + ทาน = ปตฺติทาน (ปัด-ติ-ทา-นะ) แปลว่า “การให้ส่วนบุญ” หมายถึง การอุทิศส่วนบุญให้, การให้ส่วนบุญ, การแบ่งส่วนบุญให้ (an assigned or accredited gift, giving of merit, transference of merit)

“ปตฺติทาน” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปัตติทาน” 

คำว่า “ปัตติทาน” มีเก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ด้วย หลายคำที่นึกว่าพจนานุกรมฯ จะเก็บไว้ แต่ยังไม่ได้เก็บ หลายคำที่ไม่นึกว่าจะเก็บ แต่ก็เก็บไว้ เช่นคำว่า “ปัตติทาน” นี้เป็นต้น 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“ปัตติทาน : (คำนาม) การให้ส่วนบุญ. (ป.).”

(๒) “ปัตตานุโมทนา” 

เขียนแบบบาลีเป็น “ปตฺตานุโมทนา” อ่านว่า ปัด-ตา-นุ-โ-ม-ทะ-นา แยกศัพท์เป็น ปตฺติ + อนุโมทนา

(ก) “ปตฺติ” ดูข้างต้น

(ข) “อนุโมทนา” อ่านว่า อะ-นุ-โม-ทะ-นะ รากศัพท์มาจาก อนุ (คำอุปสรรค = น้อย,ภายหลัง, ตามหลัง, เนืองๆ) + มุทฺ (ธาตุ = ยินดี, ชื่นชม) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แผลง อุ ที่ มุ-(ทฺ) เป็น โอ (มุทฺ > โมท) 

: อนุ + มุทฺ = อนุมุทฺ + ยุ > อน = อนุมุทน > อนุโมทน แปลตามศัพท์ในความหมายหนึ่งว่า “การพลอยยินดี” 

“อนุโมทน” เป็นรูปนปุงสกลิงค์ ศัพท์นี้ + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ เป็น “อนุโมทนา” ก็มี

“อนุโมทน” หรือ “อนุโมทนา” มีคำขยายความดังนี้ –

(1) “การชื่นชมยินดีภายหลังจากที่มีเรื่องดี ๆ เกิดขึ้น” 

(2) “การชื่นชมยินดีภายหลังจากที่รู้หรือเห็นคนอื่นทำความดี” 

(3) “เรื่องดี ๆ เกิดขึ้นก่อน รู้สึกชื่นชมยินดีตามหลังมา” 

(4) “การชื่นชมยินดีอยู่เสมอ ๆ เมื่อเห็นคนทำดี”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อนุโมทน” ว่า –

“according to taste”, i.e. satisfaction, thanks, esp. after a meal or after receiving gifts = to say grace or benediction, blessing, thanksgiving (“ตามรสนิยม”, คือ ความชื่นชม, การขอบคุณ, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หลังภัตตาหาร หรือหลังจากที่ได้รับเครื่องไทยทาน = กล่าวอนุโมทนา หรือให้พร, ประสาทพรให้, แสดงความขอบคุณ) 

บาลี “อนุโมทน” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อนุโมทนา”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“อนุโมทนา : (คำกริยา) ยินดีตาม, ยินดีด้วย, พลอยยินดี; เรียกคําให้ศีลให้พรของพระว่า คําอนุโมทนา. (ป., ส.).”

โปรดสังเกต “อนุโมทนา” บาลีเป็นคำนาม เอามาใช้ในภาษาไทยเป็นคำกริยา

ปตฺติ + อนุโมทนา ใช้สูตร “ลบสระหน้า ทีฆะสระหลัง” คือลบ อิ ที่ ปตฺติ (ปตฺติ > ปตฺต) และทีฆะ อะ ที่ อ-(นุโมทนา) เป็น อา (อนุโมทนา > อานุโมทนา) 

ปตฺติ > ปตฺต + อนุโมทนา = ปตฺตานุโมทนา แปลว่า “การอนุโมทนาส่วนบุญ” 

“ปตฺตานุโมทนา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปัตตานุโมทนา” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“ปัตตานุโมทนา : (คำนาม) การอนุโมทนาส่วนบุญที่ผู้อื่นให้. (ป.).”

ขยายความ :

“ปัตติทาน” = ให้ส่วนบุญหรือแบ่งส่วนบุญ กับ “ปัตตานุโมทนา” = อนุโมทนาส่วนบุญหรือรับส่วนบุญ เป็นบุญกิริยาที่เกี่ยวเนื่องกัน คือ เพราะมีการแบ่งส่วนบุญจึงมีการรับส่วนบุญ 

แต่กระนั้นก็ไม่ใช่เงื่อนไขเด็ดขาด หมายความว่า การแบ่งส่วนบุญนั้น แม้ผู้แบ่งจะนึกไม่ได้ว่าใครจะเป็นผู้รับส่วนบุญ แต่ก็แบ่งได้และควรแบ่ง เพราะผู้ที่รู้ว่าเราแบ่งส่วนบุญจะได้มีโอกาสรับส่วนบุญที่เราแบ่งให้นั้นได้

ฝ่ายผู้รับส่วนบุญ แม้ผู้ทำบุญจะไม่ได้แบ่งส่วนบุญให้ แต่เมื่อเห็นใครทำบุญ เราน้อมใจอนุโมทนา การอนุโมทนานั่นเองย่อมทำให้ผู้อนุโมทนามีส่วนแห่งบุญนั้นด้วย นั่นก็คือความหมายของคำว่า “รับส่วนบุญ”

ดังนั้น ทุกครั้งที่ทำบุญ พึงตั้งใจแบ่งส่วนบุญให้สรรพสัตว์ และทุกครั้งที่รู้เห็นว่ามีคนทำบุญ พึงน้อมใจอนุโมทนาเถิด ทำได้ดังนี้ บุญย่อมเจริญยิ่ง ๆ ขึ้นแก่ทุกคน

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ให้บุญเขา บุญเรายิ่งเพิ่มพูน

: อนุโมทนาบุญเขา บุญเราก็ยิ่งเพิ่มพูน

#บาลีวันละคำ (4,944)

25-12-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….