ปฏิกูล (บาลีวันละคำ 4,940)
ปฏิกูล
หญ้าปากคอกอีกคำหนึ่ง
อ่านว่า ปะ-ติ-กูน
เขียนแบบบาลีเป็น “ปฏิกฺกูล” อ่านว่า ปะ-ติก-กู-ละ, (สะกดเป็น “ปฏิกูล” [ไม่ซ้อน กฺ] ก็มี) รากศัพท์มาจาก ปฏิ (คำอุปสรรค = เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + กูลฺ (ธาตุ = กั้น, ห้าม) + อ (อะ) ปัจจัย, ซ้อน กฺ
: ปฏิ + ก + กูล = ปฏิกฺกูล + อ = ปฏิกฺกูล แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ห้าม”
“สิ่งที่ห้าม” หมายความว่า เมื่อพบเห็นสิ่งนั้น ก็ห้ามไม่ให้นำมาใกล้ หรือไม่อยากเข้าใกล้ หรือปฏิเสธ
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ปฏิกฺกูล” ดังนี้ –
(1) เป็นคำวิเศษณ์: lit. against the slope; averse, objectionable, contrary, disagreeable (ตามตัว. ย้อนเนิน; น่ารังเกียจ, น่าเกลียดชัง, ตรงกันข้าม, ไม่เป็นที่สบอารมณ์)
(2) เป็นคำนาม: loathsomeness, impurity (ความน่าเกลียด, ความไม่สะอาด)
ปทานุกรมบาลี ไทย อังกฤษ สันสกฤต ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ มีคำว่า “ปฏิกฺกูโล”
มีคำแปลภาษาไทยว่า พึงเกลียด; วิปริต, กลับกัน สํ. ปฺรติกูล.
คำแปลเป็นอังกฤษว่า unpleasant, disagreeable; contrary, opposite, inverted, loathsome, impure. Skt. pratikula.
ถ้าถือตามนี้ บาลี “ปฏิกฺกูล” สันสกฤตเป็น “ปฺรติกูล”
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ปฏิกูล : (คำวิเศษณ์) สกปรกน่ารังเกียจ เช่น สิ่งปฏิกูล. (ป. ปฏิกฺกูล).”
พจนานุกรมฯ บอกแต่ว่า “ปฏิกูล” บาลีเป็น “ปฏิกฺกูล” แต่ไม่ได้บอกว่าสันสกฤตเป็นคำอะไร
ตรวจดูใน สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน ไม่พบคำสันสกฤตที่ตรงกับ “ปฏิกฺกูล” ในบาลี
ขยายความ :
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต มีคำว่า “ปฏิกูล” และคำที่เกี่ยวกับ “ปฏิกูล” ขอยกมาประกอบการศึกษา ดังนี้ –
…………..
(1) ปฏิกูล : น่าเกลียด, น่ารังเกียจ
(2) ปฏิกูลมนสิการ : การพิจารณาส่วนประกอบอันไม่สะอาดทั้งหลาย มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เป็นต้น ที่ประชุมเข้าเป็นร่างกายนี้, เป็นบรรพที่ ๔ (ปฏิกูลมนสิการบรรพ) ของกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน;
(3) อาหาเรปฏิกูลสัญญา : กำหนดหมายความเป็นปฏิกูลในอาหาร, ความสำคัญหมายในอาหารว่าเป็นของปฏิกูล พิจารณาให้เห็นว่าเป็นของน่าเกลียดโดยอาการต่างๆ เช่น ปฏิกูล โดยบริโภค, โดยประเทศที่อยู่ของอาหาร, โดยสั่งสมอยู่นานเป็นต้น (ข้อ ๓๕ ในกรรมฐาน ๔๐)
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ปฏิกูลของชาวบ้าน
: คือทางไปนิพพานของพระอรหันต์
#บาลีวันละคำ (4,943)
24-12-68
…………………………….
…………………………….
