วิมังสมณฑล (บาลีวันละคำ 4,974)

30 กรกฎาคม 2026 suriyan bunthae

วิมังสมณฑล

แปลตามประสาใจตนว่า “สนามสอบ”

อ่านว่า วิ-มัง-สะ-มน-ทน

ประกอบด้วยคำว่า วิมังส + มณฑล

(๑) “วิมังส”

อ่านว่า วิ-มัง-สะ รูปคำเดิมในบาลีเป็น “วีมํสา” อ่านว่า วี-มัง-สา (โปรดสังเกต บาลีเป็น วี– ไม่ใช่ วิ-) รากศัพท์มาจาก วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + มานฺ (ธาตุ = พิจารณา, ทดลอง) + ส ปัจจัย, แปลง มานฺ เป็น มํ, ทีฆะ อิ ที่ วิ เป็น อี + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: วิ + มานฺ = วิมานฺ + ส = วิมานส > วิมํส > วีมํส + อา = วีมํสา แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาติที่พิจารณาโดยพิเศษ” หมายถึง การพิจารณา, การตรวจสอบ, การทดสอบ, การสอบสวน (consideration, examination, test, investigation)

“วีมํสา” ในภาษาไทยใช้เป็น “วิมังสา” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“วิมังสา : (คำนาม) การสอบสวน, ความไตร่ตรอง, ความพิจารณา. (ป. วีมํสา; ส. มีมําสา).”

พจนานุกรมฯ บอกว่า “วิมังสา” สันสกฤตเป็น “มีมำสา”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “มีมำสา” บอกไว้ดังนี้ –

“มีมำสา : (คำนาม) วิทยาอันหนึ่งของชาวฮินดู; one of the philosophical systems of the Hindus.”

ขยายความแทรก :

“วิมังสา” เป็นคุณธรรมข้อที่ 4 ในอิทธิบาท-คุณเครื่องทำสิ่งที่ปรารถนาให้สำเร็จ 4 ข้อ

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [213] “อิทธิบาท 4” แสดงความหมายของ “วิมังสา” ไว้ดังนี้ –

…………..

4. วิมังสา (ความไตร่ตรอง หรือ ทดลอง คือ หมั่นใช้ปัญญาพิจารณาใคร่ครวญตรวจตราหาเหตุผลและตรวจสอบข้อยิ่งหย่อนในสิ่งที่ทำนั้น มีการวางแผน วัดผล คิดค้นวิธีแก้ไขปรับปรุงเป็นต้น — Vīmaṁsā: investigation; examination; reasoning; testing)

…………..

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต อธิบายความหมายของคำว่า “วิมังสา” ไว้ดังนี้ –

…………..

วิมังสา : การสอบสวนทดลอง, การตรวจสอบ, การหมั่นตริตรองพิจารณาเหตุผลในสิ่งนั้น (ข้อ ๔ ในอิทธิบาท ๔)

…………..

(๒) “มณฑล”

เขียนแบบบาลีเป็น “มณฺฑล” (มีจุดใต้ ณฺ) อ่านว่า มัน-ดะ-ละ รากศัพท์มาจาก มณฺฑฺ (ธาตุ = ประดับ) + อล ปัจจัย

: มณฺฑ + อล = มณฺฑล (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ประดับ” “สิ่งที่ประดับด้วยส่วนย่อย”

“มณฺฑล” ในภาษาบาลีมีความหมายดังนี้ –

(1) วงกลม (circle)

(2) วงกลมของดวงอาทิตย์หรือดวงจันทร์ (the disk of the sun or moon)

(3) แผ่น, พื้นที่กลมราบ (a round, flat surface)

(4) พื้นที่ซึ่งกั้นรอบและประกอบกิจหรือมีอะไรเกิดขึ้นในนั้น, เขตวงกลมอันเป็นที่แสดงละครสัตว์ (an enclosed part of space in which something happens, a circus ring)

(5) สิ่งที่อยู่ในขอบเขตหรือเขตจำกัด, กลุ่ม (anything comprised within certain limits or boundaries, a group)

บาลี “มณฺฑล” สันสกฤตก็เป็น “มณฺฑล”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“มณฺฑล : (คำนาม) ‘มณฑล,’ ดวงอาทิตย์หรือดวงจันทร์; เส้นรอบวงก์; ขอบฟ้า; (คำใช้ในโชฺยติคำสตร์) มณฑลใหญ่, ดุจ ‘นาฑีมณฑล’ ศูนย์สูตร์ของโลก, ฯลฯ.; ลูกบอลล์, ก้อนกลม; จักร์หรือล้อ; มณฑล, ประเทศ, ตำบล; กอง, สมุหะ; กองทัพอันตั้งขะบวนเปนวงก์กลม; ศุนัก; the disc of the sun or moon; a circumference; the horizon; (In astronomy ) a great circle, as ‘นาฑีมณฑล’ the equator, &c.; a ball, a globe; a wheel; a province, a region, a district; a heap, a multitude; an army drawn up in a circle; a dog.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มณฑล : (คำนาม) วง เช่น สุริยมณฑล คือ วงรอบดวงอาทิตย์ จันทรมณฑล คือ วงรอบดวงจันทร์, บริเวณ เช่น มณฑลพิธี, เขตปกครองที่แบ่งออกเป็นส่วนใหญ่ ๆ; พระแท่นที่วงด้ายสายสิญจน์ เรียกว่า พระแท่นมณฑล. (ป., ส.)”

วิสังสา + มณฑล “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ (วิมัง)-สา (วิมังสา > วิมังส)

: วิมังสา + มณฑล = วิมังสามณฑล > วิมังสมณฑล แปลว่า “สนามเป็นที่ทดสอบ” = สนามสอบ

ขยายความ :

“มณฺฑล” ในบาลี เมื่อมีคำอื่นนำหน้า ความหมายจะยักเยื้องไปตามคำนั้น ๆ เช่น –

อาปานมณฺฑล = วงเหล้า คือห้องโถง (drinking circle > hall)

กีฬมณฺฑล = วงกีฬา คือการกรีฑา (play-circle > games)

ชูตมณฺฑล = โต๊ะเล่นการพนัน (dicing table)

ยุทฺธมณฺฑล = เวทีสำหรับต่อสู้ (fighting-ring)

ปริมณฺฑล = นุ่งห่มสุภาพเรียบร้อย (dress or cover oneself all round)

…………..

ระหว่างวันที่ 20-24 มกราคม 2569 เป็นวันสอบบาลีสนามหลวง ประโยค ป.ธ.6 – ป.ธ.9 ได้ยินคนพูดคำว่า “สนามสอบ” บ่อยครั้ง ชวนให้นักเรียนบาลีถามกันว่า คำว่า “สนามสอบ” คำบาลีควรจะว่าอย่างไร

ผู้เขียนบาลีวันละคำเห็นว่า คำว่า “สนามสอบ” คำบาลีควรจะเป็น “วิมังสมณฑล” ดังที่ได้แสดงไว้ข้างต้น นักเรียนบาลีท่านอื่นอาจเห็นว่าควรเป็นคำอื่นก็ได้

แถม :

วันสอบบาลีสนามหลวงของคณะสงฆ์ไทยมีหลักนิยมกำหนดเป็นวันทางจันทรคติ ปีหนึ่งแบ่งเป็น 2 ครั้ง คือ ครั้งแรก สอบชั้น ป.ธ.6 – ป.ธ.9 ครั้งหลัง สอบชั้นประโยค 1-2 – ป.ธ.5

ป.ธ.6-7 สอบขึ้น 2-3 ค่ำ เดือน 3 (2 วัน)

ป.ธ.8-9 สอบขึ้น 4-6 ค่ำ เดือน 3 (3 วัน)

ประโยค 1-2, ป.ธ.4-5 สอบแรม 10-11 ค่ำ เดือน 3 (2 วัน)

ป.ธ.3 สอบแรม 10-12 ค่ำ เดือน 3 (3 วัน)

ปี 2569 นี้ –

ขึ้น 2-6 ค่ำ เดือน 3 ตรงกับวันที่ 20-24 มกราคม

แรม 10-12 ค่ำ เดือน 3 ตรงกับวันที่ 12-14 กุมภาพันธ์

โปรดอนุโมทนาบุญกับการเรียน-การสอน-การสอบบาลี ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกท่านด้วยเทอญ

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้าเรียนเอาสอบได้ ก็ต้องมีใครสอบตก

: ถ้าเรียนเอาความรู้ ก็ไม่มีผู้สอบตก