ปุรัตถิมทิศ (บาลีวันละคำ 4,975)

ปุรัตถิมทิศ

ทิศนี้ตาเนื้อมองเห็น 

แต่ถ้าไม่มีตาใจก็มองไม่เห็น

อ่านว่า ปุ-รัด-ถิ-มะ-ทิด

ประกอบด้วยคำว่า ปุรัตถิม + ทิศ 

(๑) “ปุรัตถิม” 

เขียนแบบบาลีเป็น “ปุรตฺถิม” อ่านว่า ปุ-รัด-ถิ-มะ รากศัพท์มาจาก ปุรตฺถา (คำนิบาต = ทิศตะวันออก, ก่อน, ข้างหน้า, เบื้องต้น) + อิม ปัจจัย, ใช้สูตร “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ (ปุรตฺถ)-ถา (ปุรตฺถา > ปุรตฺถ)

: ปุรตฺถา > ปุรตฺถ + อิม = ปุรตฺถิม แปลตามศัพท์ว่า “อันมีอยู่ข้างหน้า” หมายถึง สิ่งที่มองเห็นอยู่ตรงหน้า, ตะวันออก (direction in front, eastern) 

(๒) “ทิศ” 

บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทิสา” ว่า point of the compass, region, quarter, direction, bearings (ทิศ, ภาค, ที่ตั้ง, ทิศทาง)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ทิศ, ทิศา, ทิศี” บอกไว้ดังนี้ –

“ทิศ, ทิศา, ทิศี : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันดร; a quarter, a part, a region, space.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ทิศ” และ “ทิศา” บอกไว้ว่า – 

“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”

ปุรตฺถิม + ทิสา = ปุรตฺถิมทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ทิศอันมีในเบื้องหน้า” หมายถึง ทิศตะวันออก

เมื่อเริ่มวันใหม่ มนุษย์เห็นดวงตะวันขึ้นมาราวกับโผล่ออกมาจากริมสุดของโลก จึงเรียกทิศที่อยู่ข้างหน้าว่า “ทิศตะวันออก” คำบาลีว่า “ปุรตฺถิมทิสา”

“ปุรตฺถิมทิสา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปุรัตถิมทิศ” 

คำว่า “ปุรัตถิมทิศ” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ขยายความ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ทิศ ๖” ไว้ บอกไว้ดังนี้ – 

…………..

ทิศ ๖ : (คำนาม) ทิศที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคล มี ทิศเบื้องหน้าหรือบูรพทิศ ได้แก่ บิดามารดากับบุตร ทิศเบื้องขวาหรือทักษิณทิศ ได้แก่ ครูอาจารย์กับศิษย์ ทิศเบื้องหลังหรือปัจฉิมทิศ ได้แก่ สามีกับภรรยา ทิศเบื้องซ้ายหรืออุตรทิศ ได้แก่ มิตร ทิศเบื้องบนหรือปุริมทิศ ได้แก่ สมณพราหมณ์กับศาสนิกชน และทิศเบื้องล่างหรือเหฏฐิมทิศ ได้แก่ นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา.

…………..

ชื่อทิศในพระไตรปิฎก ชื่อในภาษาไทยและความหมายตามพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นดังนี้ –

…………..

(1) ปุรตฺถิมา  ทิสา มาตาปิตโร = ปุรัตถิมทิศ ทิศเบื้องหน้า คือทิศตะวันออก ได้แก่มารดาบิดา

(2) ทกฺขิณา  ทิสา  อาจริยา = ทักษิณทิศ ทิศเบื้องขวา คือทิศใต้ ได้แก่ครูอาจารย์

(3) ปจฺฉิมา  ทิสา  ปุตฺตทารา = ปัจฉิมทิศ ทิศเบื้องหลัง คือทิศตะวันตก ได้แก่บุตรภรรยา

(4) อุตฺตรา  ทิสา  มิตฺตามจฺจา = อุตตรทิศ ทิศเบื้องซ้าย คือทิศเหนือ ได้แก่มิตรสหาย

(5) เหฏฺฐิมา  ทิสา  ทาสกมฺมกรา = เหฏฐิมทิศ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่คนรับใช้และคนงาน

(6) อุปริมา  ทิสา  สมณพฺราหฺมณา = อุปริมทิศ ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์

ที่มาในพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 198

…………..

มารดาบิดากับบุตรธิดาควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร?

หลักธรรมว่าด้วย “ทิศ 6” แสดงข้อปฏิบัติระหว่างมารดาบิดากับบุตรธิดาไว้ด้วย ขอยกข้อความตอนหนึ่งจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่าง ๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters) เฉพาะหัวข้อ “ปุรัตถิมทิศ” มาเสนอไว้ในที่นี้ ดังนี้ –

…………..

[265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่างๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters)

1. ปุรัตถิมทิศ (ทิศเบื้องหน้า คือ ทิศตะวันออก ได้แก่ มารดาบิดา เพราะเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามาก่อน — Puratthima-disā: parents as the east or the direction in front)

ก. บุตรธิดาพึงบำรุงมารดาบิดา ผู้เป็นทิศเบื้องหน้า ดังนี้

1) ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เลี้ยงท่านตอบ

2) ช่วยทำการงานของท่าน

3) ดำรงวงศ์สกุล

4) ประพฤติตนให้เหมาะสมกับความเป็นทายาท

5) เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว ทำบุญอุทิศให้ท่าน

In five ways a child should minister to his parents as the eastern quarter (saying to himself):

a) Having been supported by them, I will support them in my turn.

b) I will do their work for them.

c) I will keep up the honour and the traditions of my family.

d) I will make myself worthy of my heritage.

e) I will make offerings, dedicating merit to them after their death.*

* แปลอีกอย่างว่า “I will grant donations on their behalf.”

ข. บิดามารดาย่อมอนุเคราะห์บุตรธิดา ดังนี้

1) ห้ามปรามจากความชั่ว

2) ให้ตั้งอยู่ในความดี

3) ให้ศึกษาศิลปวิทยา

4) หาคู่ครองที่สมควรให้

5) มอบทรัพย์สมบัติให้ในโอกาสอันสมควร

In five ways his parents, thus served as the eastern quarter, show their love for him:

a) They keep him back from evil.

b) They train him in virtue.

c) They have him taught arts and sciences.

d) They arrange for his marriage to a suitable wife.

e) They hand over his inheritance to him in due time.

…………..

ดูก่อนภราดา!

๏ สองชีพเลี้ยงสิบปล้ำ…..เป็นตน

สิบชีพเลี้ยงสองชนม์……..ไป่ได้

เป็นสัจอัศจรรย์จน………..โลกล่ม ลงฤๅ

ใครขบปริศนาให้………….สว่างแล้วเห็นสวรรค์๚ะ๛

#บาลีวันละคำ (4,975)

25-1-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….