ดิรัจฉานคต (บาลีวันละคำ 5,057)

11 กันยายน 2026 suriyan bunthae

ดิรัจฉานคต

ฝากไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง

อ่านว่า ดิ-รัด-ฉา-นะ-คด

แยกศัพท์เป็น ดิรัจฉาน + คต

(๑) “ดิรัจฉาน” (ดิ– ด เด็ก)

บาลีเป็น “ติรจฺฉาน” (ติ- ต เต่า) อ่านว่า ติ-รัด-ฉา-นะ รากศัพท์มาจาก ติรจฺฉ + ยุ ปัจจัย

(ก) “ติรจฺฉ” รากศัพท์มาจาก ติริย (ขวาง) + อญฺช (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + อ (อะ) ปัจจัย, แปลง ติริย เป็น ติร, อญฺช เป็น จฺฉ

: ติริย > ติร + อญฺช + อ = ติรญฺช > ติรจฺฉ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ไปขวาง”

(ข) ติรจฺฉ + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), ทีฆะ อะ ที่ อ-(น) เป็น อา

: ติรจฺฉ + ยุ > อน = ติรจฺฉน > ติรจฺฉาน แปลเท่าศัพท์เดิม คือ “ผู้ไปขวาง” หมายความว่า เจริญเติบโตโดยทางขวางซึ่งตรงกันข้ามกับมนุษย์ที่เติบโตไปทางสูง

“ติรจฺฉาน” (ปุงลิงค์) หมายถึง สัตว์ทั่วไปที่ไม่ใช่มนุษย์ (an animal)

ในภาษาไทย ใช้เป็น “ดิรัจฉาน” (ดิ– ด เด็ก) และ “ติรัจฉาน” (ติ– ต เต่า) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ดิรัจฉาน (ดิ– ด เด็ก) : (คำนาม) สัตว์เว้นจากมนุษย์ เช่นหมู หมา วัว ควาย (มักใช้เป็นคําด่า), ใช้ว่า เดรัจฉาน หรือ เดียรัจฉาน ก็มี. (ป. ติรจฺฉาน ว่า ขวาง, ติรจฺฉานคต ว่า สัตว์มีร่างกายเจริญโดยขวาง).

(2) ติรัจฉาน (ติ– ต เต่า) : (คำนาม) ดิรัจฉาน, สัตว์เดรัจฉาน. (ป. ติรจฺฉานคต ว่า สัตว์มีร่างกายเจริญในแนวนอนหรือแนวราบ คือให้อกขนานไปกับพื้น).

(๒) “คต”

อ่านว่า คะ-ตะ รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป) + ต ปัจจัย, ลบที่สุดธาตุ (คมฺ > ค)

: คมฺ + ต = คมต > คต แปลตามศัพท์ว่า “ไปแล้ว” หมายถึง ไปแล้ว, ถึงแล้ว, ตรงไป (gone away, arrived at, directed to)

พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ แปล “คต” ดังนี้ –

(1) literal: gone away, arrived at, directed to (ตามตัว: ไปแล้ว, ถึงแล้ว, ตรงไป)

(2) in applied meaning: gone in a certain way, i. e. affected, behaved, fared, fated, being in or having come into a state or condition (ในความหมายที่ใช้กัน: ได้ไปในทางใดทางหนึ่ง, คือ แสดงท่า, ปฏิบัติตัว, ครองตัว, บังเอิญเป็นไป หรือเข้าอยู่หรือสู่สภาวะหรือสถานะอย่างหนึ่ง)

สรุปความชัด ๆ “คต” ในบาลีใช้เป็นกริยา (กิริยากิตก์) และใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง –

(1) ไปแล้ว, ถึงแล้ว, ตรงไป (gone away, arrived at, directed to)

(2) เกี่ยวข้องกับ, หมายถึง, เกี่ยวเนื่องกับ (connected with, referring to, concerning, relating to)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้เป็น “-คต” (มีคำอื่นสมาสข้างหน้า) บอกไว้ว่า –

“-คต : (คำกริยา) ถึงแล้ว, ไปแล้ว, มักใช้เป็นส่วนท้ายของสมาส เช่น ตถาคต สุคต สวรรคต ทิวงคต. (ป.).”

ติรจฺฉาน + คต = ติรจฺฉานคต (ติ-รัด-ฉา-นะ-คะ-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ถึงความเป็นสัตว์ดิรัจฉาน” หรือ “ผู้นับเข้าในพวกสัตว์ดิรัจฉาน” ถือเอาความว่า สัตว์ดิรัจฉาน นั่นเอง

ขยายความ :

“ติรจฺฉานคต” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ดิรัจฉานคต” (ดิ– ด เด็ก) อ่านว่า ดิ-รัด-ฉา-นะ-คด แปลว่า “สัตว์ดิรัจฉาน”

อาจกล่าวได้ว่า “คต” ในที่นี้มีฐานะเป็นศัพท์สกรรถ (สับ-สะ-กัด) คือลงท้ายคำ แต่มีความหมายเท่ากับคำเดิม กล่าวคือ –

“ติรจฺฉาน > ดิรัจฉาน” แปลว่า “สัตว์ดิรัจฉาน” อยู่แล้ว

“ติรจฺฉานคต > ดิรัจฉานคต” ก็แปลว่า “สัตว์ดิรัจฉาน” เท่าเดิม

คำว่า “ดิรัจฉานคต” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

คำว่า “ดิรัจฉานคต” น่าจะใช้ในภาษาไทยในฐานะเป็น “คำแบบ” คือคำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

ขอฝาก “ดิรัจฉานคต” ไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง

…………..

ดูก่อนภราดา!

: สัตว์ไม่ได้ถูกฆ่า

ด้วยสาเหตุเพื่อจะกินเนื้อเพียงอย่างเดียว