ทิศานุทิศ (บาลีวันละคำ 5,054)
ทิศานุทิศ
ไม่ใช่ทิศใหญ่ทิศน้อย
แต่เป็นทิศน้อยทิศใหญ่
อ่านว่า ทิ-สา-นุ-ทิด
แยกศัพท์เป็น ทิศ + อนุทิศ
(๑) “ทิศ”
บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์
: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง”
บาลี “ทิสา” สันสกฤตเป็น “ทิศ” “ทิศา” และ “ทิศี”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
(สะกดตามต้นฉบับ)
“ทิศ, ทิศา, ทิศี. : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันตร; a quarter, a part, a region, space.”
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”
(๒) “อนุทิศ”
อ่านว่า อะ-นุ-ทิด ประกอบด้วยคำว่า อนุ + ทิศ
(ก) “อนุ” เป็นคำอุปสรรค แปลว่า น้อย, ภายหลัง, ตาม, เนือง ๆ
แปลว่า “น้อย” เช่น “อนุเถระ” = พระเถระชั้นผู้น้อย “อนุภรรยา” = เมียน้อย
แปลว่า “ภายหลัง” เช่นคำว่า “อนุช” หรือ “อนุชา” = ผู้เกิดภายหลัง คือน้อง “อนุชน” = คนภายหลัง คือคนรุ่นหลัง, คนรุ่นต่อไป
แปลว่า “ตาม” เช่น “อนุบาล” = ตามเลี้ยงดู, ตามระวังรักษา
แปลว่า “เนือง ๆ” เช่น “อนุสรณ์” = ระลึกถึงเนืองๆ คือเครื่องระลึก, ที่ระลึก
ในที่นี้ “อนุ” แปลว่า น้อย
(ข) “ทิศ” ดูข้างต้น
อนุ + ทิศ = อนุทิศ แปลว่า “ทิศน้อย”
ทิศ + อนุทิศ = ทิศานุทิศ แปลว่า “ทิศและทิศน้อย”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน เก็บคำว่า “ทิศานุทิศ” ไว้ด้วย บอกไว้ดังนี้ –
“ทิศานุทิศ : (คำนาม) ทิศต่าง ๆ ของโลก; the different quarters of the universe.”
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ทิศานุทิศ : (คำนาม) ทิศน้อยทิศใหญ่. (ส.).”
ขยายความ :
“ทิศ” กับ “อนุทิศ” เมื่ออยู่เดี่ยวเฉพาะคำก็มีความหมายตามคำ คือ –
“ทิศ” แปลทับศัพท์ว่า ทิศ
“อนุทิศ” แปลว่า ทิศน้อย
แต่เมื่อมาอยู่รวมกันเป็น “ทิศานุทิศ” ความหมายแปลกออกไป “อนุทิศ” คงหมายถึง ทิศน้อย แต่ “ทิศ” หมายถึง ทิศใหญ่ ไม่ใช่ ทิศ ธรรมดาเหมือนอยู่คำเดียว
โปรดสังเกต คำว่า “ทิศานุทิศ”
“ทิศ” หมายถึง ทิศใหญ่
“อนุทิศ” หมายถึง ทิศน้อย
แต่เมื่อบอกความหมายคำว่า “ทิศานุทิศ” พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่า “ทิศใหญ่ทิศน้อย” ตามลำดับคำ แต่บอกว่า “ทิศน้อยทิศใหญ่” คือบอกความหมายจากคำหลังมาหาคำหน้า
อ่านไม่คิด ก็ไม่เห็นอะไร
อ่านแล้วคิด ก็เห็นคำถามว่า ทำไม?
…………..
ดูก่อนภราดา!
: คำบางคำ อยู่คำเดียวดูธรรมดา
พอมีคำหนุนหน้า ความหมายก็เปลี่ยนไป
: คนบางคน อยู่คนเดียวไม่ขลัง
พอมีคนหนุนหลัง นิสัยก็เปลี่ยนไป
#บาลีวันละคำ (5,054)
14-4-69
…………………………….
…………………………….
