พุทธชิโนรส (บาลีวันละคำ 5,079)
พุทธชิโนรส
คือใคร
อ่านว่า พุด-ทะ-ชิ-โน-รด
แยกศัพท์เป็น พุทธ + ชิน + โอรส
(๑) “พุทธ”
บาลีเขียน “พุทฺธ” (มีจุดใต้ ทฺ) อ่านว่า พุด-ทะ รากศัพท์มาจาก พุธฺ (ธาตุ = รู้) + ต ปัจจัย, แปลง ธฺ ที่สุดธาตุเป็น ทฺ, แปลง ต เป็น ธฺ (นัยหนึ่งว่า แปลง ธฺ ที่สุดธาตุกับ ต เป็น ทฺธ)
: พุธฺ + ต = พุธฺต > พุทฺต > พุทฺธ (พุธฺ + ต = พุธฺต > พุทฺธ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รู้ทุกอย่างที่ควรรู้”
“พุทฺธ” แปลตามศัพท์ได้หลายนัย ดังนี้ –
(1) สพฺพํ พุทฺธวาติ พุทฺโธ = ผู้ทรงรู้ทุกอย่างที่ควรรู้
(2) ปารมิตาปริภาวิตาย ปญญาย สพฺพมฺปิ เญยฺยํ อพุชฺฌีติ พุทฺโธ = ผู้ทรงรู้เญยธรรมทั้งปวงด้วยพระปัญญาที่ทรงสั่งสมอบรมมาแล้วเต็มเปี่ยม
(3) พุชฺฌิตา สจุจานีติ พุทฺโธ = ผู้ตรัสรู้สัจธรรม
(4) โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ = ผู้ทรงยังหมู่สัตว์ให้รู้ตาม
(5) สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ = ผู้ทรงรู้ธรรมทุกอย่าง
(6) สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ = ผู้ทรงเห็นแจ้งธรรมทุกอย่าง
(7) อภิญฺเญยฺยตาย พุทฺโธ = ผู้ทรงรู้ยิ่ง
(8 ) วิสวิตาย พุทฺโธ = ผู้ทรงทำพระนิพพานให้แจ้ง
(9) ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ = ผู้ทรงสิ้นอาสวกิเลส
(10) นิรุปกฺกิเลสสงฺขาเตน พุทฺโธ = ผู้ทรงปราศจากอุปกิเลส
(11) เอกนฺตวีตราคโทสโมโหติ พุทฺโธ = ผู้ทรงปราศจากราคะ โทสะ โมหะโดยส่วนเดียว
(12) เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ = ผู้ทรงสิ้นกิเลสแล้วโดยส่วนเดียว
(13) เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโรติ พุทฺโธ = ผู้ตรัสรูพระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณลำพังพระองค์เดียว
(14) อพุทฺธิวหตฺตา พุทฺธิปฏิลาภตฺตา พุทฺโธ = ผู้ทรงกำจัดอวิชชาและทรงได้วิชชา
(15) สวาสนสมฺโมหนิทฺทาย พุชฺฌติ ปพุชฺฌติ ปพุชฺฌนํ กโรตีติ พุทฺโธ = ผู้ทรงตื่น ทรงปลุก ทรงทำให้ตื่นตัวจากความหลับไหลด้วยอำนาจสัมโมหะพร้อมทั้งวาสนา
(16) พุชฺฌติ วิกสติ พุชฺฌนํ วิกสนํ กโรตีติ พุทฺโธ = ผู้ทรงเบิกบาน แจ่มใส ทรงทำความเบิกบานแจ่มใส
(17) เทฺว วฏฺฏมูลานิ ขนฺธสนฺตานโต สยเมว อุทฺธรตีติ พุทฺโธ = ผู้ทรงเพิกถอนรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งสองจากขันธสันดานได้ด้วยพระองค์เอง
(18) เทว อตฺเถ อุทฺธริตฺวา ธาเรตีติ พุทฺโธ = ผู้ทรงยกประโยชน์สองประการขึ้นไว้
(19) พาลสงขาเต ปุถุชฺชเน วฏฺฏทุกฺขโต อุทฺธรติ อุทฺธรณํ กโรตีติ พุทฺโธ = ผู้ทรงยกปุถุชนคนพาลขึ้นจากวัฏทุกข์
“พุทฺธ” ตามที่เข้าใจกันทั่วไปมักแปลว่า –
(1) ผู้รู้ = รู้สรรพสิ่งตามความเป็นจริง
(2) ผู้ตื่น = ตื่นจากกิเลสนิทรา ความหลับไหลงมงาย
(3) ผู้เบิกบาน = บริสุทธิ์ผ่องใสเต็มที่
ความหมายที่เข้าใจกันเป็นสามัญ หมายถึง “พระพุทธเจ้า”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “พุทฺธ” ว่า –
one who has attained enlightenment; a man superior to all other beings, human & divine, by his knowledge of the truth, a Buddha (ผู้ตรัสรู้, ผู้ดีกว่าหรือเหนือกว่าคนอื่นๆ รวมทั้งมนุษย์และเทพยดาด้วยความรู้ในสัจธรรมของพระองค์, พระพุทธเจ้า)
“พุทฺธ” เขียนแบบไทยเป็น “พุทธ” (ไม่มีจุดใต้ ท)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“พุทธ, พุทธ-, พุทธะ : (คำนาม) ผู้ตรัสรู้, ผู้ตื่นแล้ว, ผู้เบิกบานแล้ว, ใช้เฉพาะเป็นพระนามของพระบรมศาสดาแห่งพระพุทธศาสนา เรียกเป็นสามัญว่า พระพุทธเจ้า. (ป.).”
(๒) “ชิน”
บาลีอ่านว่า ชิ-นะ รากศัพท์มาจาก ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)
: ชิ + ยุ > อน = ชิน แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ชนะ” (2) “ผู้ชนะบาปอกุศลธรรม” หมายถึง พิชิต, มีชัย (conquering, victorious)
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ระบุไว้ว่า often of the Buddha, “Victor” (มักใช้เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า มีความหมายว่า “พระผู้มีชัย”)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ชิน– ๔ : (คำนาม) ผู้ชนะ, พระพุทธเจ้า, ใช้ประกอบกับคําอื่นเป็น ชินวร ชิเนนทร์ หมายความว่า พระพุทธเจ้า. (ป., ส.).”
(๓) “โอรส”
บาลีอ่านว่า โอ-ระ-สะ รากศัพท์มาจาก –
(1) อุร (อก) + ส ปัจจัย, แปลง อุ ที่ อุ-(ร) เป็น โอ (อุร > โอร)
: อุร + ส = อุรส > โอรส แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ที่พ่อแม่สร้างขึ้นด้วยอกคือใจ” (2) “ผู้มีอยู่ในอก”
(2) อุร (อก) + ชนฺ (ธาตุ = เกิด) กฺวิ ปัจจัย, แปลง อุ ที่ อุ-(ร) เป็น โอ (อุร > โอร), แปลง ช ต้นธาตุเป็น ส, ลบ นฺ ที่สุดธาตุและ กฺวิ
: อุร + ชนฺ = อุรชนฺ + กฺวิ = อุรชนกฺวิ > โอรชนกฺวิ > โอรสนกฺวิ > โอรสกฺวิ > โอรส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เกิดจากอก”
พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ แปล “โอรส” (ปุงลิงค์) ว่า belonging to one’s own breast, self-begotten, legitimate; innate, natural, own (ผู้เกิดแต่อก, เกิดจากตนเอง, บุตรที่เกิดในสมรส; ลูกในไส้, สืบสายโลหิต, บุตรของตัวเอง)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“โอรส : (คำราชาศัพท์) (คำนาม) ลูกชาย (ใช้แก่เจ้านาย) ใช้ว่า พระราชโอรส หรือ พระโอรส. (ป. โอรส ว่า ผู้เกิดแต่อก).”
การประสมคำ :
๑ ชิน + โอรส = ชิโนรส แปลว่า “ลูกชายของผู้ชนะ”
๒ พุทธ + ชิโนรส = พุทธชิโนรส แปลว่า “ลูกชายของผู้ชนะคือพระพุทธเจ้า”
ขยายความ :
คำว่า “พุทธชิโนรส” ถ้าหมายถึงตัวบุคคลโดยเฉพาะ คือ พระราหุล หรือราหุลกุมารผู้เป็นโอรสของเจ้าชายสิทธัตถะกับพระนางยโสธรา
แต่โดยนัย คำว่า “พุทธชิโนรส” หมายถึง พระภิกษุสงฆ์สาวกของพระพุทธเจ้า หรือพระภิกษุในพระพุทธศาสนา
คำที่มีความหมายอย่างเดียวกัน คือ “ชินบุตร” และ “ชิโนรส” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
(1) ชินบุตร : (คำนาม) พระสงฆ์. (ส. ชินปุตฺร; ป. ชินปุตฺต).
(2) ชิโนรส : (คำนาม) พระสงฆ์. (ป.).
พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ไทย-อังกฤษ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต แปล “ชินบุตร” และ “ชิโนรส” เป็นอังกฤษว่า a disciple of the Buddha
…………..
ดูก่อนภราดา!
: พระดี เป็นลูกพระพุทธเจ้า
: พระเน่า เป็นลูกมาร
#บาลีวันละคำ (5,079)
9-5-69
…………………………….
…………………………….
