บัพชา (บาลีวันละคำ 5,099)

25 ตุลาคม 2026 suriyan bunthae

บัพชา

ถ้าไม่เปิดพจนาฯ ก็ยากที่จะรู้

“บัพชา” อ่านว่าอะไร ใครรู้บ้าง?

“บัพชา” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกคำอ่านว่า บับ-พะ-ชา และบอกไว้ว่า –

“บัพชา : (คำนาม) บรรพชา, การบวช. (ป. ปพฺพชฺชา).”

ได้ความตามพจนานุกรมฯ ว่า “บัพชา” ก็คือ “บรรพชา”

“บรรพชา” พจนานุกรมฯ บอกว่า อ่านว่า บัน-พะ-ชา ก็ได้ อ่านว่า บับ-พะ-ชา ก็ได้ และบอกไว้ว่า –

“บรรพชา : (คำนาม) การบวช เช่น บรรพชาเป็นกิจที่ทำได้ยาก, ถ้าใช้เข้าคู่กับคำ อุปสมบท เป็น บรรพชาอุปสมบท บรรพชา หมายความว่า การบวชเป็นสามเณร อุปสมบท หมายความว่า การบวชเป็นภิกษุ. (คำกริยา) บวช เช่น พระพุทธเจ้าเสด็จออกบรรพชา วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามจัดบรรพชาสามเณรภาคฤดูร้อน. (ป. ปพฺพชฺชา; ส. ปฺรวฺรชฺยา).”

เป็นอันว่า บัพชา > บรรพชา > บาลีเป็น “ปพฺพชฺชา”

“ปพฺพชฺชา” อ่านว่า ปับ-พัด-ชา รากศัพท์มาจาก ป (คำอุปสรรค= ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + วชฺช (ธาตุ = เว้น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์), แผลง ว เป็น พ, ซ้อน พฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ

: ป + พฺ + วชฺชฺ = ปพฺวชฺชฺ + อ = ปพฺวชฺช + อา = ปพฺวชฺชา > ปพฺพชฺชา แปลตามศัพท์ว่า “เว้นทั่ว”

พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ แปล “ปพฺพชฺชา” ว่า leaving the world, adopting the ascetic life; state of being a Buddhist friar, taking the (yellow) robe, ordination (การออกบรรพชา, การถือเพศเป็นนักพรต; การถือเพศเป็นภิกษุ, การทรงเพศสมณะ, การออกบวช)

และขยายความไว้ดังนี้ –

(1) ordination or admission into the Buddha’s Order in particular (การบรรพชา หรือการออกบวชเป็นภิกษุในพรพุทธศาสนาโดยเฉพาะ)

(2) ascetic or homeless life in general (ชีวิตนักพรตหรือนักบวชโดยทั่ว ๆ ไป)

บาลี “ปพฺพชฺชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรวฺรชฺยา” ใช้ในภาษาไทยว่า “บรรพชา” ดังที่ยกพจนานุกรมฯ มาแสดงไว้แล้วข้างต้น

ขยายความ :

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ที่คำว่า “บรรพชา” บอกไว้ว่า –

…………..

บรรพชา : การบวช (แปลว่า “เว้นความชั่วทุกอย่าง”) หมายถึง การบวชทั่วไป, การบวชอันเป็นบุรพประโยคแห่งอุปสมบท, การบวชเป็นสามเณร (เดิมทีเดียว คำว่า บรรพชา หมายความว่าบวชเป็นภิกษุ เช่น เสด็จออกบรรพชา อัครสาวกบรรพชา เป็นต้น ในสมัยต่อมาจนถึงปัจจุบันนี้ คำว่า บรรพชา หมายถึง บวชเป็นสามเณร ถ้าบวชเป็นภิกษุ ใช้คำว่า อุปสมบท โดยเฉพาะเมื่อใช้ควบกันว่า บรรพชาอุปสมบท)

…………..

คำว่า “บรรพชา” ตรงกับที่คำไทยพูดกันว่า “บวช”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “บวช” ไว้ 2 คำ บอกไว้ดังนี้ –

(1) บวช ๑ : (คำกริยา) ถือเพศเป็นภิกษุสามเณรหรือนักพรตอื่น ๆ.

(2) บวช ๒ : (คำโบราณ; ภาษาปาก) (คำกริยา) หลอก, ล่อลวง, ทำอุบายให้หลงเชื่อ, เช่น ถูกเขาบวชเช้าบวชเย็นร่ำไป (อิเหนา ร. ๕).

ข้อสังเกต :

คำว่า “ปพฺพชฺชา – บัพชา – บรรพชา” ความหมายเดิมหมายถึงการออกจากการครองเรือนไปสู่ความเป็นผู้ไม่มีบ้านเรือน คือเปลี่ยนเพศจากชาวบ้านเป็นนักบวช จะเป็นนักบวชในลัทธิศาสนาใด ๆ ก็ตาม

ปัจจุบันนี้ ในประเทศไทยของเราเกิดมีแนวคิดกันว่า พระภิกษุสามเณร คือผู้ที่ออกจากการครองเรือนไปสู่ความเป็นผู้ไม่มีบ้านเรือนนั้น ควรจะมีสิทธิหรือได้รับสิทธิต่าง ๆ เหมือนกับที่ประชาชนคือชาวบ้านทั่วไปได้รับ

ชาวบ้านทำสิ่งใดได้ พระภิกษุสามเณรก็ต้องทำสิ่งนั้นได้ด้วย

ชาวบ้านได้รับสิทธิใด ๆ พระภิกษุสามเณรก็ต้องได้รับสิทธินั้น ๆ ด้วย

คิดกันว่า ต้องอย่างนี้จึงจะดี

ถ้าพระภิกษุสามเณรต้องการทำอะไร ๆ ได้เหมือนที่ชาวบ้านทำ

ถ้าพระภิกษุสามเณรต้องการได้รับสิทธิต่าง ๆ เหมือนที่ชาวบ้านได้รับ

อยู่เป็นชาวบ้านเหมือนกับตอนที่เกิดมาก็เป็นชาวบ้านอยู่แล้วจะไม่ดีกว่าหรือ?

จะต้อง “บัพชา” ทำไม?

ท่านที่ถนัดในการอธิบายผิดให้กลายเป็นถูก จะอธิบายว่าอย่างไร

…………..

ดูก่อนภราดา!

นักบวช 3 นะ :

สังฆโสภณะ : บวชเข้ามาทำให้ศาสนางดงาม