ชาติมาลา (บาลีวันละคำ 5,115)

ชาติมาลา

ไม่ใช่ดอกไม้ของชาติ

อ่านว่า ชา-ติ-มา-ลา ก็ได้

อ่านว่า ชาด-ติ-มา-ลา ก็ได้

แต่ไม่ควรอ่านว่า ชาด-มา-ลา (อย่างที่หลายคนเคยอ่านหรือกำลังคิดจะอ่าน)

ประกอบด้วยคำว่า ชาติ + มาลา

(๑) “ชาติ”

บาลีอ่านว่า ชา-ติ รากศัพท์มาจาก ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + ติ ปัจจัย

กระบวนการทางไวยากรณ์ :

แบบที่ 1 แปลง ชนฺ เป็น ชา : ชน > ชา + ติ = ชาติ

แบบที่ 2 แปลง “น” ที่ (ช-)นฺ เป็น อา : (ช)น > อา (> ช + อา) = ชา + ติ = ชาติ

“ชาติ” (อิตถีลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “การเกิด” ในภาษาบาลีใช้ในความหมายดังต่อไปนี้ –

(1) การเกิด, การเกิดใหม่, กำเนิด (birth, rebirth, possibility of rebirth)

(2) ชาติกำเนิด, เชื้อชาติ, ชั้น, วงศ์วาน (descent, race, rank, genealogy)

(3) จำพวก, ชนิด (a sort of, kind of)

(4) ตามธรรมชาติ (ตรงข้ามกับของที่ตกแต่งขึ้น); แท้จริง, บริสุทธิ์, วิเศษ (ตรงกันขามกับปนเจือ เลว) (by birth or nature, natural [opp. artificial]; genuine, pure, excellent [opp. adulterated, inferior])

ในภาษาไทย “ชาติ” อ่านว่า ชาด พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ดังนี้ –

(1) การเกิด, กำเนิด, มักใช้ว่า ชาติเกิด หรือ ชาติกำเนิด เช่น ถ้าทำไม่ดีก็เสียชาติเกิด,

(2) ความมีชีวิตอยู่ตั้งแต่เกิดจนตาย เช่น สบายทั้งชาติ.

(3) เหล่ากอ, เทือกเถา, เผ่าพันธุ์, เช่น ชาตินักรบ ชาติไพร่.

(4) ประเทศ เช่น รู้คุณชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์.

(5) ประชาชนที่เป็นพลเมืองของประเทศ; ประชาชาติ ก็ว่า.

(6) กลุ่มชนที่มีความรู้สึกในเรื่องเชื้อชาติ ศาสนา ภาษา ประวัติศาสตร์ ความเป็นมา ขนบธรรมเนียมประเพณี และวัฒนธรรมอย่างเดียวกัน หรืออยู่ในปกครองรัฐบาลเดียวกัน.

(7) ชนิด, จำพวก, ชั้น, หมู่.

(8 ) คำเพิ่มข้างหลังของคำเดิม เมื่อเพิ่มแล้วความหมายคงเดิม เช่น รสชาติ หรือหมายถึงพวกหรือหมู่ เช่น คชาชาติ มนุษยชาติ.

“ชาติ” ในภาษาไทยในที่นี้ใช้ในความหมายตามข้อ (1) (2) (3)

(๒) “มาลา”

รากศัพท์มาจาก –

(1) มา (ธาตุ = รัก, ทะนุถนอม) + อล ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: มา + อล = มาล + อา = มาลา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันคนทะนุถนอม”

(2) มาลฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: มาลฺ + อ = มาล + อา = มาลา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันคนคล้องไว้”

(3) มา (แมลงภู่, ผึ้ง) + ลสฺ (ธาตุ = ยินดี, รื่นรมย์) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ สฺ ที่สุดธาตุ + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: มา + ลสฺ + กฺวิ = มาลสกฺวิ > มาล + อา = มาลา แปลตามศัพท์ว่า “เป็นที่ยินดีแห่งหมู่ภมร”

“มาลา” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) ดอกไม้ (flowers) คือดอกไม้ธรรมดา

(2) มาลา, หรีด, พวงมาลัย (garland, wreath, chaplet) คือดอกไม้ที่ร้อยกรองหรือจัดแต่งให้เป็นเครื่องประดับ

(3) แนว, แถว (row, line) คือที่ในภาษาไทยนิยมแปลว่า “ระเบียบ”

คำว่า “มาลา” นักเรียนบาลีมักแปลว่า “ระเบียบ” หมายถึงดอกไม้ที่นำมาร้อยให้เป็นระเบียบ (a garland or wreath of flowers)

“มาลา” จึงหมายถึงระเบียบ, แนว, แถว (row, line) อีกด้วย

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “มาลา” ไว้ดังนี้ –

“มาลา : (คำนาม) ดอกไม้, ดอกไม้ที่จัดแต่งขึ้นตามโครงรูปต่าง ๆ เช่น วงกลม วงรี มักมีใบไม้เป็นส่วนประกอบด้วย สำหรับวางที่อนุสาวรีย์ พระบรมรูป หรือศพ เป็นต้น เพื่อเป็นเกียรติหรือแสดงความเคารพ เรียกว่า พวงมาลา; หมวก (ราชาศัพท์ใช้ว่า พระมาลา); สร้อยคอ; สาย, แถว. (ป., ส.).”

ชาติ + มาลา = ชาติมาลา แปลว่า “ระเบียบแห่งชาติกำเนิด”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บคำว่า “ชาติมาลา” ไว้ด้วย บอกไว้ดังนี้ –

“ชาติมาลา : (คำนาม) สาขาแห่งชาติ, โครงแห่งตระกูล, แผนเครือญาติ. (ส.).”

ต่อมา พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ปรับแก้คำนิยามใหม่ เป็นดังนี้ –

“ชาติมาลา : (คำนาม) แผนภูมิเครือญาติ, แผนลำดับเครือญาติ. (ส.).”

พจนานุกรมฯ บอกว่า “ชาติมาลา” เป็นคำสันสกฤต (คือ ส. ในวงเล็บ)

ความจริง คำว่า “ชาติมาลา” เป็นรูปคำบาลีได้ด้วย

ขยายความ :

คำว่า “ชาติมาลา” เป็นศัพท์บัญญัติแน่นอน แต่ไม่ทราบว่า บัญญัติมาจากคำภาษาอังกฤษว่าอะไร หรือบัญญัติจากภาษาอะไร (พยายามค้นหาดูแล้ว ยังไม่พบ ถ้าพจนานุกรมฯ จะกรุณาบอกที่มาของศัพท์บัญญัติคำนี้ไว้ที่คำว่า “ชาติมาลา” นั่นเลย ก็จะเป็นการอำนวยความสะดวกให้แก่ผู้ต้องการสืบหาความรู้ต่อไป)

วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี หัวข้อ “แผนผังครอบครัว” (อ่านเมื่อ 14 มิถุนายน 2569) หัวข้อย่อย “การนำเสนอประวัติครอบครัว” มีข้อความขึ้นต้นว่า –

…………..

ข้อมูลทางลำดับวงศ์ตระกูลสามารถแสดงได้หลายรูปแบบ เช่นแผนผังลำดับวงศ์ตระกูลหรือสเต็มมา (จากภาษากรีก στέμμα / พวงมาลัย)

…………..

คำในวงเล็บที่ว่า “จากภาษากรีก στέμμα / พวงมาลัย” โดยเฉพาะคำว่า “พวงมาลัย” สอดคล้องกับคำว่า “ชาติมาลา”

สรุปในเชิงสันนิษฐานว่า คำว่า “ชาติมาลา” บัญญัติจากคำว่า สเต็มมา ซึ่งมาจากภาษากรีก แปลว่า พวงมาลัย

ข้อมูลภาพรวมโดย AI บอกความหมายของ “ชาติมาลา” ไว้ดังนี้ –

…………..

ชาติมาลา เป็นคำศัพท์ภาษาไทย มีความหมายว่า แผนภูมิเครือญาติ หรือ แผนลำดับเครือญาติ ซึ่งเทียบเท่ากับคำว่า Family Tree ในภาษาอังกฤษ มักใช้เพื่ออธิบายการสืบสายโลหิต ลำดับวงศ์ตระกูล หรือความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัวตั้งแต่บรรพบุรุษจนถึงรุ่นลูกหลาน

…………..

คำว่า “แฟมิลี่ทรี” ข้อมูลภาพรวมโดย AI บอกความหมายไว้ดังนี้ –

…………..

แฟมิลี่ทรี (Family tree) คือแผนผังลำดับเครือญาติที่แสดงความสัมพันธ์ของสมาชิกในครอบครัวตั้งแต่รุ่นบรรพบุรุษ ปู่ย่าตายาย รุ่นพ่อแม่ มาจนถึงรุ่นลูกหลาน โดยนิยมนำมาใช้ออกแบบเพื่อศึกษาประวัติศาสตร์ตระกูล หรือประเมินสุขภาพและสายเลือดในทางการแพทย์

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ครอบครัวที่สมัครสมานสามัคคี

: คือความหมายที่ดีของชาติมาลา

#บาลีวันละคำ (5,100) 

14-6-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….