อาศัย (บาลีวันละคำ 5,1177)

อาศัย

หญ้าปากคอกจริง ๆ

อ่านว่า อา-ไส

“อาศัย” บาลีเป็น “อาสย” อ่านว่า อา-สะ-ยะ รากศัพท์มาจาก –

(๑) อา (ตัดมาจาก “อาคนฺตฺวา” = มาแล้ว) + สิ (ธาตุ = นอน) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อิ ที่ สิ เป็น เอ แล้วแปลง เอ เป็น อย (สิ > เส > สย)

: อา + สิ = อาสิ + ณ = อาสิณ > อาสิ >อาเส > อาสย แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่เป็นที่มานอน” (2) “ฉันทะที่เป็นที่มานอนแห่งจิต” 

(๒) อา (คำอุปสรรค = ทั่วไป, ยิ่ง) + สิ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อิ ที่ สิ เป็น เอ แล้วแปลง เอ เป็น อย (สิ > เส > สย)

: อา + สิ = อาสิ + ณ = อาสิณ > อาสิ >อาเส > อาสย แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ปรารถนาอย่างยิ่งจะทำการ” 

“อาสย” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) ที่อาศัย, ที่พัก, ที่รองรับ; ที่พึ่ง, ที่พำนัก, เครื่องค้ำจุน (abode, haunt, receptacle; dependence on, refuge, support, condition)

(2) ความโน้มเอียง, เจตนา, ความตั้งใจ, ความหวัง (inclination, intention, will, hope)

บาลี “อาสย” สันสกฤตเป็น “อาศย” และ “อาศฺรย” สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

(1) อาศย : (คำนาม) ความมุ่งหมาย; ใจอันเบิกบาน; ที่อาศรัย; ที่รองรับ; intention; free will or pleasure; an asylum; a receptacle or any recipient.

(2) อาศย : (คำนาม) กะเพาะอาหาร; ใจ; สมบัติ; คนตระหนี่; กุศล และ อกุศล; ต้นขนุน; the stomach; the mind; property; a miser; virtue and vice; the jack-fruit tree.

(3) อาศฺรย : (คำนาม) ที่อาศรัย; ผู้ปกครอง; มูล; บ่อเกิด; ท้องถิ่น; คำแก้ตัว, คำให้การแก้คดี; an asyium or refuge; a patron or protector; source; origin; viginity; an excuse, a plea.

ขยายความ : 

บาลี“อาสย” สันสกฤต “อาศย” และ “อาศฺรย” ในภาษาไทยใช้เป็น “อาศัย”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “อาศัย” และคำที่เนื่องมาจาก “อาศัย” ไว้ดังนี้ – 

(1) อาศัย : (คำกริยา) พักพิง, พักผ่อน; พึ่ง; อ้างถึง เช่น อาศัยความตามมาตราที่ … (ส.).

(2) อาศัยที่, อาศัยว่า : (คำสันธาน) เนื่องจาก, โดยเหตุที่.

(3) อาศัยลำแข้งตัวเอง : (สำนวน) (คำกริยา) ช่วยตัวเอง, พึ่งลำแข้งตัวเอง ก็ว่า.

…………..

ข้อสังเกต :

“อาสย” ในบาลีเป็นคำนาม เราเอามาใช้ในภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “อาศัย” ใช้โดด ๆ เป็นคำกริยา ถ้าจะให้เป็นคำนามต้องเพิ่มคำนำหน้า เช่น “ที่พักอาศัย”

๒ ในสันสกฤต มีทั้งรูป “อาศย” และ “อาศฺรย”

๓ “อาศัย” ภาษาไทยในหนังสือเก่าเคยเขียนเป็น “อาศรัย” (ดูที่คำนิยามสํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธานข้างต้น) โดยอิงรูป “อาศฺรย” ของสันสกฤต บัดนี้ยุติแล้วว่าสะกดเป็น “อาศัย” ไม่ใช้ “อาศรัย” 

…………..

ดูก่อนภราดา!

: โลกนี้ดูเหมือนเป็นที่อาศัยถาวร

: แต่เป็นเพียงที่พักจรอยู่กันได้ชั่วคราว

#บาลีวันละคำ (5,117) 

16-6-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….