พินทุกัปปะ (บาลีวันละคำ 4,133)
![](https://dhamtara.com/wp-content/uploads/2024/07/4133-2-1024x317.jpg)
พินทุกัปปะ
ศัพท์วิชาการทางวินัยพระ
อ่านว่า พิน-ทุ-กับ-ปะ
ประกอบด้วยคำว่า พินทุ + กัปปะ
(๑) “พินทุ”
เขียนแบบบาลีเป็น “พินฺทุ” (มีจุดใต้ นฺ) อ่านว่า พิน-ทุ รากศัพท์มาจาก พิทิ (ธาตุ = ส่วน, อวัยวะ) + อุ ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมที่ต้นธาตุแล้วแปลงเป็น นฺ (พิทิ > พึทิ > พินฺทิ), “ลบสระหน้า” คือ อิ ที่ (พิ)-ทิ (พิทิ > พิท)
: พิทิ > พึทิ > พินฺทิ > พินฺท + อุ = พินฺทุ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขาทำให้เป็นส่วน”
“พินฺทุ”(นปุงสกลิงค์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
(1) หยด, หยดน้ำ (a drop, a drop of water)
(2) จุด, รอยแต้ม (a spot)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“พินทุ ๑ : (คำนาม) หยาดเช่นหยาดนํ้า, จุด, จุดที่ใส่ไว้ใต้ตัวอักษร, จุดกลมแต้มที่หน้าผากระหว่างคิ้วของผู้หญิงตามลัทธิพราหมณ์, รูปวงเล็ก ๆ. (ป. พินฺทุ; ส. พินฺทุ, อินฺทุ).”
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกไว้ว่า –
…………..
พินทุ : จุด, วงกลมเล็กๆ ในที่นี้หมายถึงพินทุกัปปะ.
…………..
(๒) “กัปปะ”
เขียนแบบบาลีเป็น “กปฺปฺ” อ่านว่า กับ-ปะ รากศัพท์มาจาก กปฺปฺ (ธาตุ = กำหนด) + อ (อะ) ปัจจัย
: กปฺปฺ + อ = กปฺป (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะอันเขากำหนดขึ้น”
“กปฺป” ในบาลีใช้ในความหมายหลายอย่าง คือ –
(1) เหมาะสม, สมควร, ถูกต้อง, เหมาะเจาะ (fitting, suitable, proper)
(2) ทำให้เป็น, เหมือน, คล้ายคลึง (made as, like, resembling)
(3) จุดสีดำเล็กๆ (a small black dot)
(4) ทำเลศนัย (a making-up of a trick)
(5) คำสั่ง, คำสั่งสอน, กฎ, ข้อปฏิบัติ, มรรยาท (ordinance, precept, rule; practice, manner)
(6) เวลาที่แน่นอน (a fixed time); เวลาที่กำหนดไว้ชั่วกัปหนึ่ง (time with ref. to individual and cosmic life)
บาลี “กปฺป” สันสกฤตเป็น “กลฺป”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกความหมายในส่วนที่เกี่ยวข้องไว้ว่า –
(สะกดตามต้นฉบับ)
“กลฺป …; : (คำนาม) หนึ่งทิวากับหนึ่งราตรีของพรหม, เวลามีกำหนด ๔,๓๒๑,๐๐๐,๐๐๐ สูรยนักษัตรสังวัตสรกาลบอกสถิติของโลก, และบอกอันตรกาลแห่งความประลัยของโลก; ความประลัยของโลก; … a day and night oa Brahmā, a period of 4,321,000,000 solar-sidereal years, measuring the duration of the world, and the interval of its annihilation; a destruction of the world; …”
บาลี “กปฺป” ในภาษาตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่งใช้เป็น “กัป” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“กัป : (คำนาม) อายุของโลกตั้งแต่เมื่อพระพรหมสร้างเสร็จจนถึงเวลาที่ไฟประลัยกัลป์มาล้างโลก, บางทีใช้เข้าคู่กับคํา กัลป์ เช่น ชั่วกัปชั่วกัลป์ นานนับกัปกัลป์พุทธันดร. (ป. กปฺป; ส. กลฺป).”
ในที่นี้ใช้เป็น “กัปปะ” ตามรูปเดิม และไม่ได้ใช้ตามความหมาย “กัป” หรือ “กัลป์” ในภาษาไทย แต่ใช้ตามความหมายของบาลีในข้อ (1) และ (2) ข้างต้น
พินฺทุ + กปฺป = พินฺทุกปฺป > พินทุกัปปะ
ในภาษาไทยใช้เป็น “พินทุกัป” และ “พินทุกัปปะ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“พินทุกัป, พินทุกัปปะ : (คำนาม) การทำพินทุ คือ เขียนรูปวงที่มุมจีวรตามวินัยบัญญัติ เพื่อแสดงความเป็นเจ้าของ. (ป. พินฺทุกปฺป).”
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกไว้ว่า
…………..
![](https://dhamtara.com/wp-content/uploads/2024/07/image-3.png)
พินทุกัปปะ : การทำพินทุ, การทำจุดเป็นวงกลม อย่างใหญ่เท่าแววตานกยูง อย่างเล็กเท่าหลังตัวเรือด ที่มุมจีวรด้วยสีเขียวคราม โคลน หรือดำคล้ำ เพื่อทำจีวรให้เสียสีหรือมีตำหนิตามวินัยบัญญัติ และเป็นเครื่องหมายช่วยให้จำได้ด้วย; เขียนพินทุกัป ก็ได้, คำบาลีเดิมเป็น กัปปพินทุ, เรียกกันง่ายๆ ว่า พินทุ
…………..
ขยายความ :
เครื่องนุ่งห่มของพระที่เรียกว่า “ไตรจีวร” คือผ้าสามผืน ทุกผืนก่อนแต่จะใช้ มีพระวินัยบัญญัติให้ทำ “พินทุกัปปะ” ก่อน ความประสงค์ คือ –
๑ เพื่อทำจีวรให้เสียสีหรือมีตำหนิ
๒ เป็นเครื่องหมายช่วยให้จำได้
“ทำจีวรให้เสียสีหรือมีตำหนิ” เป็นความมุ่งหมายที่สำคัญ เพื่อแสดงว่าบรรพชิตในพระพุทธศาสนาใช้เครื่องนุ่งห่มปอนๆ เพียงเพื่อป้องกันความละอาย ป้องกันหนาวร้อนเหลือบยุงเป็นต้น ไม่ต้องการความหรูหราสวยงาม
การทำพินทุกัปปะเป็นวินัยพระอีกเรื่องหนึ่งที่ชาวบ้านสมัยนี้ไม่รู้ แต่ชาววัดต้องรู้และปฏิบัติตามให้ถูกต้อง
…………..
ดูก่อนภราดา!
: รักษาวินัย
: หัวใจของการรักษาพระศาสนา
#บาลีวันละคำ (4,133)
6-10-66
…………………………….
…………………………….