สานุศิษย์ (บาลีวันละคำ 165)

สานุศิษย์

อ่านว่า สา-นุ-สิด

“สานุศิษย์” เป็นศัพท์พันทาง จะเป็นบาลีก็ผิด เป็นสันสกฤตก็ไม่ถูก เป็นบาลีสันสกฤตแบบไทย

“ศิษย” ในสันสกฤต คือ “สิสฺส” ในบาลี

“สิสฺส – ศิษฺย” แปลตามรากศัพท์ว่า “ผู้ปรารถนาจะศึกษา”  หรือ “ผู้อันอาจารย์พึงสั่งสอน”

ถ้าเป็นบาลีล้วน ก็คือ สิสฺส + อนุสิสฺส = สิสฺสานุสิสฺส (สิด-สา-นุ-สิด-สะ)

ถ้าเป็นสันสกฤตล้วน ก็คือ ศิษย + อนุศิษย = ศิษยานุศิษย์ (สิด-สะ-ยา-นุ-สิด)

 “สานุศิษย์” ตัดมาจาก (สิสฺ) สานุสิสฺส ของบาลี แต่ “-สิสฺส” ของบาลีเราเขียนแบบสันสกฤตเป็น “-ศิษย”

เอา “สานุ-” ในบาลีมารวมกับ “-ศิษย” ในสันสกฤต = สานุศิษย แล้วก็เป็น “สานุศิษย์” ตามที่ใช้ในภาษาไทย

 “สานุศิษย์” แปลว่า ศิษย์น้อยใหญ่ หรือศิษย์ทั้งหลาย

ภาษาไทย เมื่อพูดถึงศิษย์ เรานิยมเรียกว่า “ลูกศิษย์” มีนัยแห่งความหมายว่า เราถือว่าคนที่เป็นศิษย์นั้นเป็น “ลูก” ประเภทหนึ่ง คือ “ลูกในฐานะที่เป็นศิษย์”

คิดต่อไปถึง “ลูก-” อื่นๆ อย่าง –

“ลูกจ้าง” = ลูกในฐานะที่มารับจ้าง

“ลูกน้อง” = ลูกในฐานะที่เป็นน้อง

“สานุศิษย์ – ลูกศิษย์” คิดให้ดี จะเห็นความผูกพันที่ลึกซึ้งในวัฒนธรรมไทย ที่ท่านเอาความรักลูกเข้ามาผูกหัวใจกันไว้

ไม่รัก “ลูก” แล้วจะรักใคร – จริงไหม ?

บาลีวันละคำ (165)

20-10-55

คนที่เราใช้คำว่า “ลูก-” นำหน้ายังมีอีก เช่น

“ลูกจ้าง” = ลูกในฐานะที่มารับจ้างทำงาน

“ลูกน้อง” = ลูกในฐานะที่เป็นน้อง คือบริวารที่อ่อนวัยกว่า

สิสฺส ป. (พจนานุกรมศัพท์บาลี)

ผู้ฟัง, ศิษย์.

สิสฺส = ลูกศิษย์, นักเรียน, นักศึกษา (ศัพท์วิเคราะห์)

– โสตุง อิจฺฉตีติ สิสฺโส ผู้ปรารถนาจะศึกษา

สุ แทน อสฺ ธาตุ ในความหมายว่าฟัง, ศึกษา ส ปัจจัย แปลง อุ เป็น อิ ซ้อน ส

– สุณาตีติ สิสฺโส ผู้ฟัง, ผู้ศึกษา

– อาจริเยหิ สาสิตพฺโพติ สิสฺโส ผู้อันอาจารย์พึงสั่งสอน

สาส ธาตุ ในความหมายว่าสั่งสอน อ ปัจจัย แปลง อา เป็น อิ ซ้อน ส

สานุศิษย์

  น. ศิษย์น้อยใหญ่. (กร่อนมาจาก ส. ศิษฺยานุศิษฺย; ป. สิสฺสานุสิสฺส).

ศิษย-, ศิษย์

  [สิดสะยะ-, สิด] น. ผู้ศึกษาวิชาความรู้จากครูหรืออาจารย์, คู่กับ ครู หรืออาจารย์, ผู้อยู่ในความคุ้มครองดูแลของอาจารย์ เช่น ศิษย์วัด, โดยปริยายหมายถึงผู้ที่ศึกษาหาความรู้จากตำราของผู้ใดผู้หนึ่งแล้วนับถือผู้นั้นเป็นเสมือนครูบาอาจารย์ของตน. (ส.).

สิสฺส ศิษย์  a pupil (บาลี-อังกฤษ)

ศิษยานุศิษย์

  [สิดสะยานุสิด] น. ศิษย์น้อยใหญ่.

พันทาง

  น. เรียกไก่ที่พ่อเป็นอู แม่เป็นแจ้ ว่า ไก่พันทาง, ภายหลังเรียกเลยไปถึงสัตว์ที่พ่อแม่ต่างพันธุ์กัน (ยกเว้นปลากัด) จนถึงสิ่งต่างชนิดบางอย่างที่แกมกันหรือไม่เข้าชุดกัน เช่น สุนัขพันทาง เครื่องลายครามพันทาง.

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย