จุลินทรีย์ (บาลีวันละคำ 4,924)

จุลินทรีย์

รู้ไว้ก็ดี-แม้จะมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า

อ่านว่า จุ-ลิน-ซี

แยกศัพท์เป็น จุล + อินทรีย์ 

(๑) “จุล” 

บาลีเป็น “จุลฺล” อ่านว่า จุน-ละ (แผลงเป็น “จูฬ” ก็มี) รากศัพท์มาจาก จิ (ธาตุ = สะสม) + ล ปัจจัย, แปลง อิ ที่ จิ เป็น อุ, ซ้อน ลฺ

: จิ > จุ + ล = จุล + ล = จุลฺล แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขาสะสม” หมายถึง เล็ก, น้อย (small, minor) 

“จุลฺล” ในบาลีมิได้หมายถึงจำนวนหรือปริมาณน้อย แต่หมายถึงขนาดหรือระดับ

ถ้าดูคำแปลในพจนานุกรมบาลี-อังกฤษจะเข้าใจชัด คือ “จุลฺล” แปลว่า small, minor คำตรงข้ามก็คือ “มหา” หรือ great, major

“จุลฺล” ในบาลีมักใช้คู่กับ “มหา” เป็นชื่อคัมภีร์หรือชื่อพระสูตร เช่น จุลฺลวคฺค คู่กับ มหาวคฺค, จุลฺลนิทฺเทส คู่กับ มหานิทฺเทส กับใช้ประกอบชื่อบุคคลเพื่อแสดงถึงความแตกต่างเหมือนเป็นเอกลักษณ์ เช่น จุลลปันถก คู่กับ มหาปันถก (จุลลปันถก เป็นน้อง มหาปันถก เป็นพี่) 

กรณีเป็นชื่อบุคคลนี้ถ้าเทียบในภาษาไทยพอให้เข้าใจง่ายแบบขำ ๆ ก็อย่างเช่น ตี๋เล็ก กับ ตี๋ใหญ่ 

ตี๋เล็ก คือ “จุลตี๋” 

ตี๋ใหญ่ ก็คือ “มหาตี๋”

บาลี “จุลฺล” ภาษาไทยตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่ง ใช้เป็น “จุล” ถ้าอยู่หน้าในคำสมาสและยังคงรูปเป็น “จุล-” อ่านว่า จุน-ละ-

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“จุล– : (คำวิเศษณ์) เล็ก, น้อย, (มักใช้นำหน้าคำสมาส) เช่น จุลศักราช จุลพน. (ป. จุลฺล).”

(๒) “อินทรีย์” 

เขียนแบบบาลีเป็น “อินฺทฺริย” (มีจุดใต้ นฺ และ ทฺ) อ่านว่า อิน-เทฺรียะ รากศัพท์มาจาก อินฺท + ร อาคม + อิย ปัจจัย 

(ก) “อินฺท” รากศัพท์มาจาก อิทิ (ธาตุ = เป็นใหญ่ยิ่ง) ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุ แปลงนิคหิตเป็น นฺ (อิทิ > อึทิ > อินฺทิ) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (อิทิ > อิท)

: อิทิ > อึทิ (อิง-ทิ) > อินฺทิ > อินฺท + อ = อินฺท แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กระทำความเป็นใหญ่ยิ่ง” หมายถึง พระอินทร์, ผู้เป็นเจ้า, ผู้เป็นหัวหน้า, พระราชา, ผู้ปกครอง

(ข) : อินฺท + ร = อินฺทร + อิย = อินฺทริย > อินฺทฺริย (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า (1) “เป็นของพระอินทร์” (belonging to Indra) (2) “เป็นของผู้ปกครอง” (belonging to the ruler)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ไขความคำว่า “อินฺทฺริย” (ตามความเข้าใจของฝรั่ง) ไว้ดังนี้ –

(1) faculty, function (สมรรถพล = กำลังแห่งความสามารถ, การทำงาน)

(2) kind, characteristic, determinating principle, sign, mark (ชนิด, ลักษณะ, หลักที่เป็นตัวกำหนด, เครื่องแสดง, เครื่องหมาย)

(3) principle, controlling force (หลักการ, กำลังที่ควบคุม)

(4) category (ประเภท)

บาลี “อินฺทฺริย” ภาษาไทยใช้ว่า “อินทรีย์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ดังนี้ –

(1) ร่างกายและจิตใจ เช่น สำรวมอินทรีย์

(2) สติปัญญา เช่น อินทรีย์แก่กล้า

(3) สิ่งมีชีวิต

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต บอกความหมายทางธรรมของ “อินทรีย์”ไว้ว่า –

…………..

อินทรีย์ : ความเป็นใหญ่, สภาพที่เป็นใหญ่ในกิจของตน, ธรรมที่เป็นเจ้าการในการทำหน้าที่อย่างหนึ่งๆ เช่น ตาเป็นใหญ่หรือเป็นเจ้าการในการเห็น หูเป็นใหญ่ในการได้ยิน วิริยะเป็นเจ้าการในการครอบงำเสียซึ่งความเกียจคร้าน เป็นต้น 

…………..

จุล + อินทรีย์ = จุลินทรีย์ ถ้าจะแปลตามศัพท์บาลีแบบตรงตัว ก็แปลได้ว่า “ความเป็นใหญ่ที่มีขนาดเล็ก” 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “จุลินทรีย์” ไว้เป็นกลุ่มคำรวมกับคำอื่น ๆ ดังนี้ –

“จุลชีพ, จุลชีวัน, จุลชีวิน, จุลินทรีย์ : (คำนาม) สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กมาก มองด้วยตาเปล่าไม่เห็น ต้องดูด้วยกล้องจุลทรรศน์ ส่วนมากมีเซลล์เดียว. (อ. microbe, micro-organism).”

ขยายความ :

“จุลินทรีย์” เป็นศัพท์บัญญัติจากคำอังกฤษว่า microbe, micro-organism 

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล microbe เป็นบาลีดังนี้: 

(1) sukhumapāṇī สุขุมปาณี (สุ-ขุ-มะ-ปา-นี) = สิ่งมีชีวิตที่ละเอียด

(2) khuddajantu ขุทฺทชนฺตุ (ขุด-ทะ-ชัน-ตุ) = สัตว์ขนาดเล็ก

…………..

วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี ที่คำว่า “จุลินทรีย์” (อ่านเมื่อวันที่ 5 ธันวาคม 2568 เวลา 20:30 น.) อธิบายความหมายของคำว่า “จุลินทรีย์” ไว้ดังนี้ –

…………..

จุลินทรีย์, จุลชีพ, จุลชีวัน หรือ จุลชีวิน (อังกฤษ: microorganism) เป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก ที่ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า จึงจำเป็นต้องใช้กล้องจุลทรรศน์ ได้แก่ แบคทีเรีย อาร์เคีย รา และ ยีสต์ เป็นต้น เราสามารถพบจุลินทรีย์ได้ทุกสภาวะแวดล้อม แม้แต่ในสภาวะแวดล้อมที่สิ่งมีชีวิตอื่นอยู่ไม่ได้ แต่จุลินทรีย์บางชนิดสามารถปรับตัวอาศัยอยู่ได้ เช่น ในน้ำพุร้อนบริเวณภูเขาไฟใต้ทะเลลึก หรือภูเขาไฟธรรมดา ใต้มหาสมุทรที่มีความกดดันของน้ำสูง ๆ ในน้ำแข็งที่มีอุณหภูมิเย็นจัด บริเวณที่มีสภาพความเป็นกรดด่างสูง หรือแม้กระทั่งในบริเวณที่ไม่มีออกซิเจน ส่วนใหญ่หมายถึงสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว หรือหลาย ๆ เซลล์ (เช่น เชื้อรา)

…………..

ดูก่อนภราดา!

: บุญบาปก็คล้ายกับจุลินทรีย์

: ถ้าปัญญาไม่มีก็มองไม่เห็น

#บาลีวันละคำ (4,924)

5-12-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….