คิลานะ (บาลีวันละคำ 4,925)

คิลานะ

พระอาพาธ-หญ้าปากคอกอีกคำหนึ่ง

อ่านว่า คิ-ลา-นะ

“คิลานะ” เขียนแบบบาลีเป็น “คิลาน” อ่านว่า คิ-ลา-นะ รากศัพท์มาจาก – 

(1) คิลา (ธาตุ = หมดความสนุก) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) 

: คิลา + ยุ > อน = คิลาน แปลตามศัพท์ว่า “ผู้หมดความสนุก” 

(2) คิลฺ (ธาตุ = ลำบาก) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), ทีฆะ อะ ที่ (คิ)-ลฺ เป็น อา (คิลฺ > คิลา) 

: คิลฺ + ยุ > อน = คิลน > คิลาน แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ลำบาก” 

“คิลาน” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ป่วย, เจ็บไข้ (sick, ill) 

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“คิลาน-, คิลานะ : (คำนาม) คนเจ็บ. (ป.).”

สรุปว่า คำว่า “คิลานะ” หมายถึง คนเจ็บ คือคนไข้

ขยายความ :

ในภาษาไทย คำว่า “คิลานะ” มักใช้กับภิกษุสามเณร มีความหมายอย่างเดียวกับคำว่า “อาพาธ” 

คนธรรมดาเจ็บป่วย เราไม่เรียกว่า “อาพาธ”

คำว่า “อาพาธ” ใช้กับภิกษุสามเณร เช่นเดียวกับคำว่า “คิลานะ” 

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำที่ใช้ควบกับ “คิลาน” ไว้ 2 คำ คือ “คิลานปัจจัย” และ “คิลานเภสัช” บอกไว้ดังนี้ –

(1) คิลานปัจจัย : (คำนาม) ปัจจัยสำหรับคนไข้, วัตถุเป็นเครื่องอาศัยของผู้เจ็บไข้, ยารักษาโรค. (ป.).

(2) คิลานเภสัช : (คำนาม) ยารักษาโรค. (ป. คิลาน + เภสชฺช).

…………..

ในคัมภีร์บาลี มีคำที่ใช้ควบกับ “คิลาน” หลายคำ ขอยกมาเป็นเครื่องประดับความรู้ ดังนี้ –

(1) คิลานาลย (คิ-ลา-นา-ละ-ยะ) = การแสร้งทำเป็นป่วย (pretence of illness)

(2) คิลานุปฏฺฐาก (คิ-ลา-นุ-ปัด-ถา-กะ) = ผู้พยาบาลคนป่วย (one who attends to the sick) 

(3) คิลานุปฏฺฐาน (คิ-ลา-นุ-ปัด-ถา-นะ) = การพยาบาลหรืออุปัฏฐากคนป่วย (tending or nursing the sick) 

(4) คิลานปจฺจย (คิ-ลา-นะ-ปัด-จะ-ยะ) = เครื่องค้ำจุนหรือเครื่องบำบัดไข้ (support or help for the sick) 

(5) คิลานปุจฺฉก (คิ-ลา-นะ-ปุด-ฉะ-กะ) =ผู้ถาม [คือ ถามอาการ] คนป่วย (one who asks [i. e. enquires after] the sick) 

(6) คิลานภตฺต (คิ-ลา-นะ-พัด-ตะ) = อาหารสำหรับคนป่วย (food for the sick)

(7) คิลานเภสชฺช (คิ-ลา-นะ-เพ-สัด-ชะ) = ยา (medicine)

(8 ) คิลานสาลา (คิ-ลา-นะ-สา-ลา) ศาลาสำหรับคนป่วย, โรงพยาบาล (a hall for the sick, hospital)

แถม :

พุทธภาษิตเกี่ยวกับภิกษุอาพาธที่มีผู้นิยมนำไปอ้างอิงเมื่อกล่าวถึงกิจการของโรงพยาบาลสงฆ์ หรือการพยาบาลภิกษุไข้ คือพุทธภาษิตดังนี้ – 

…………..

โย  ภิกฺขเว  มํ  อุปฏฺฐเหยฺย, 

โส  คิลานํ  อุปฏฺฐเหยฺย.

ผู้ใดจะพึงปรนนิบัติเรา

ผู้นั้นพึงปรนนิบัติภิกษุไข้เถิด

ที่มา: จีวรขันธกะ มหาวรรค ภาค 2 พระไตรปิฎกเล่ม 5 ข้อ 166

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ดูแลกันเมื่อยามเจ็บป่วย ก็ดีอยู่

: แต่ตอนที่ยังดี ๆ อยู่ ก็อย่าลืมดูแล

#บาลีวันละคำ (4,925)

6-12-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….