กลันทกนิวาป (บาลีวันละคำ 4,948)
กลันทกนิวาป
สร้อยนามที่ควรทราบว่าแปลว่าอะไร
อ่านว่า กะ-ลัน-ทะ-กะ-นิ-วาบ
หรือจะอ่านตามสะดวกปากว่า กะ-ลัน-ทก-นิ-วาบ ก็ได้
ประกอบด้วยคำว่า กลันทก + นิวาป
(๑) “กลันทก”
เขียนแบบบาลีเป็น “กลนฺทก” อ่านว่า กะ-ลัน-ทะ-กะ รากศัพท์มาจาก กนฺทฺ (ธาตุ = เรียก, ร้องเรียก) + ณุวุ ปัจจัย, แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ), ลง ล อาคมกลางธาตุ (กนฺทฺ > กลนฺท)
: กนฺทฺ + ณุวุ > อก = กนฺทก > กลนฺทก (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “สัตว์ที่ส่งเสียงเรียก” หมายถึง กระแต, กระรอก
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “กลนฺทก” ดังนี้ –
(1) a squirrel (กระแต)
(2) an [ornamental] cloth or mat, spread as a seat (ผ้าหรือเสื่อ [สำหรับประดับประดา] ที่ปูไว้เป็นที่นั่ง)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “กลันทก์” และ “กลันทะ” บอกไว้ว่า –
“กลันทก์, กลันทะ : (คำแบบ) (คำนาม) กระแต, กระรอก. (ป. กลนฺทก; ส. กลนฺทก, กลนฺตก).”
หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป
(๒) “นิวาป”
บาลีอ่านว่า นิ-วา-ปะ รากศัพท์มาจาก นิ (คำอุปสรรค = เข้า, ลง) + วปฺ (ธาตุ = เพาะปลูก) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ ว-(ปฺ) เป็น อา (วปฺ > วาป)
: นิ + วปฺ = นิวปฺ + ณ = นิวปณ > นิวป > นิวาป (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “พืชอันเขาเพาะปลูก”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “นิวาป” ว่า food thrown [for feeding], fodder, bait; gift, portion, ration (อาหารที่โยนไป [เพื่อเลี้ยง], ฟางหรือหญ้าแห้งสำหรับให้สัตว์กิน, เหยื่อล่อ, ผัก; ทาน, ส่วนปัน, อาหารที่จำกัดให้)
กลนฺทก + นิวาป = กลนฺทกนิวาป (กะ-ลัน-ทะ-กะ-นิ-วา-ปะ) แปลว่า “-อันเป็นที่ให้เหยื่อแก่กระแต”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกความหมายของ “กลนฺทกนิวาป” ว่า N. of a locality in Veḷuvana, near Rājagaha, where oblations had been made to squirrels (ชื่อของสถานที่ในเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ซึ่งเป็นสถานที่ให้อาหารและน้ำแก่พวกกระแต)
“กลนฺทกนิวาป” ใช้ในภาษาไทยเป็น “กลันทกนิวาป” อ่านว่า กะ-ลัน-ทะ-กะ-นิ-วาบ หรือจะอ่านตามสะดวกปากว่า กะ-ลัน-ทก-นิ-วาบ ก็ได้
ขยายความ :
เวฬุวัน ที่เราคุ้นกันดีในพุทธประวัติในฐานะเป็นอารามแห่งแรกในพระพุทธศาสนานั้น คัมภีร์มักเรียกควบกับสร้อยนามว่า “เวฬุวันกลันทกนิวาป”
คัมภีร์เล่าความเป็นมาของชื่อ “กลันทกนิวาป” หรือ-ทำไมจึงได้ชื่อว่า “กลันทกนิวาป” ไว้ดังนี้ –
…………..
ปุพฺเพ กิร อญฺญตโร ราชา ตตฺถ อุยฺยานกีฬนตฺถํ อาคโต
เล่ากันว่า แต่ก่อนพระราชาพระองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงกีฬาในพระราชอุทยานนั้น
สุรามเทน มตฺโต ทิวา เสยฺยํ อุปคโต สุปิ
แต่ทรงเมาด้วยน้ำจัณฑ์ จึงบรรทมหลับไปในเวลากลางวัน
ปริชโนปิสฺส สุตฺโต ราชาติ ปุปฺผผลาทีหิ โลภยมาโน อิโต จิโต จ ปกฺกามิ
ฝ่ายข้าราชบริพารเห็นว่าพระราชาบรรทมหลับแล้ว ก็พากันไปเที่ยวเลือกเก็บดอกไม้ผลไม้ไปทั่วสวน
อถ สุราคนฺเธน อญฺญตรสฺมา สุสิรรุกฺขา กณฺหสปฺโป นิกฺขมิตฺวา รญฺญาภิมุโข อาคจฺฉติ
คราวนั้น งูเห่าตัวหนึ่งได้กลิ่นสุราก็เลื้อยออกมาจากโพรงไม้ต้นหนึ่ง มุ่งมาทางพระราชา
ตํ ทิสฺวา รุกฺขเทวตา รญฺโญ ชีวิตํ ทมฺมีติ กาลกเวเสน อาคนฺตฺวา กณฺณมูเล สทฺทมกาสิ
รุกขเทวดาเห็นงูเห่านั้น หมายจะช่วยชีวิตพระราชา จึงจำแลงเป็นกระแต มาส่งเสียงร้องที่ใกล้พระกรรณ
ราชา ปฏิพุชฺฌิ กณฺหสปฺโป นิวตฺโต
พระราชาทรงตื่นบรรทม งูเห่าก็เลื้อยกลับไป
โส ตํ ทิสฺวา อิมาย มม ชีวิตํ ทินฺนนฺติ
ท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นกระแตนั้น ก็ทรงทราบว่ากระแตนี้ช่วยชีวิตเราไว้
กาลกานํ ตตฺถ นิวาปํ ฐเปสิ
จึงรับสั่งให้วางเหยื่อไว้ในพระราชอุทยานนั้นเพื่อกระแตทั้งหลาย
อภยโฆสนํ จ โฆสาเปสิ
และโปรดให้ประกาศพระราชทานอภัยแก่กระแตทั้งหลาย (ห้ามทำร้ายกระแตในสวนนี้)
ตสฺมา ตํ ตโต ปภูติ กลนฺทกนิวาปนฺติ สงฺขฺยํ คตํ
เหตุดังนี้ ตั้งแต่นั้นมาพระราชอุทยานนั้นจึงเรียกขานกันว่า กลันทกนิวาป เป็นที่ให้เหยื่อแก่กระแต
กลนฺทกาติ หิ กาลกานํ นามํ ฯ
ด้วยเหตุที่คำว่า กลันทก เป็นชื่อของกระแตทั้งหลาย
ที่มา: ปปัญจสูทนี (อรรถกถามัชฌิมนิกาย) ภาค 2 หน้า 127-228
…………..
ดูก่อนภราดา!
: คัมภีร์ไม่ได้บังคับให้เราเชื่อฟัง
: แต่ผู้รู้แนะนำให้เรารู้จักรับฟัง
#บาลีวันละคำ (4,948)
29-12-68
…………………………….
…………………………….
