กาเหว่า – ดุเหว่า (บาลีวันละคำ 4,964)

กาเหว่า – ดุเหว่า 

บาลีมีคำว่าอะไรบ้าง

“กาเหว่า – ดุเหว่า” เป็นชื่อนก คำว่า “-เหว่า” หวฺ ควบ ออกเสียงเท่ากับคำว่า เห่า เปลี่ยนเสียง ห เป็น ว 

ไม่ใช่ เห-ว่า

นกชนิดนี้ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บชื่อที่เป็นไทยไว้ ดังนี้ –

(1) กระเหว่า : (คำนาม) นกดุเหว่า เช่น กระเหว่าเสียงเพราะแท้ แก่ตัว (โลกนิติ), กาเหว่า ก็ว่า. (ดู ดุเหว่า).

(2) กาเหว่า : (คำนาม) ดู ดุเหว่า.

(3) ดุเหว่า : (คำนาม) ชื่อนกขนาดกลางชนิด Eudynamis scolopacea (Linn.) ในวงศ์ Cuculidae ตัวเล็กกว่ากาเล็กน้อย ตาแดง หางยาว ตัวผู้สีดำ ตัวเมียสีนํ้าตาล มีลายจุดสีขาวพาดตลอดลำตัว วางไข่ให้นกชนิดอื่นฟัก มักหากินตามลำพัง กินแมลงและผลไม้, กาเหว่า ก็เรียก.

และชื่อที่เป็นคำบาลี ดังนี้ 

(1) กุณาล : (คำแบบ) (คำนาม) นกดุเหว่า เช่น การวิกระวังวน กุณาล (สมุทรโฆษ). (ป., ส.).

(2) โกกิล-, โกกิลา : (คำนาม) นกดุเหว่า เช่น โกกิลาหรือจะฝ่าเข้าฝูงหงส์ (ม. ร่ายยาว ทานกัณฑ์). (ป., ส.).

…………..

นกชนิดนี้ บาลีมีคำเรียกว่าอะไรบ้าง?

คำบาลีที่หมายถึงนก กระเหว่า – กาเหว่า – ดุเหว่า มีดังนี้ –

(๑) “กุณาล” 

อ่านว่า กุ-นา-ละ รากศัพท์มาจาก กุณฺ (ธาตุ = ส่งเสียง) + อล ปัจจัย, ใช้สูตร “ลบสระหน้า ทีฆะสระหลัง” คือ ลบ อะ ที่ (กุ)-ณ, ทีฆะ อะ ที่ อ-(ล) (อล > อาล)

: กุณฺ + อล = กุณล > กุณาล แปลตามศัพท์ว่า “นกที่ร้องเสียงดัง” 

(๒) “โกกิล” 

อ่านว่า โก-กิ-ละ รากศัพท์มาจาก กุกฺ (ธาตุ = ถือเอา, จับเอา) + อิล ปัจจัย, แผลง อุ ที่ กุ-(กฺ) เป็น โอ (กุกฺ > โกก)

: กุกฺ + อิล = กุกิล > โกกิล แปลตามศัพท์ว่า “นกที่จับสัตว์ด้วยเสียงร้องของของตน” 

(๓) “ปรปุฏฺฐ” 

อ่านว่า ปะ-ระ-ปุด-ถะ รากศัพท์มาจาก ปร (อื่น, ฝ่ายอื่น, ศัตรู) + ปุสฺ (ธาตุ = เลี้ยงดู) + ต ปัจจัย, แปลง สฺต (คือ สฺ ที่สุดธาตุกับ ต ปัจจัย) เป็น ฏฺฐ (สฺต > ฏฺฐ)

: ปร + ปุสฺ = ปรปุสฺ + ต = ปรปุสฺต > ปรปุฏฺฐ แปลตามศัพท์ว่า “นกที่ศัตรูคือกาซึ่งต่างเผ่ากันเลี้ยงดู” 

(๔) “ปรภต” 

อ่านว่า ปะ-ระ-พะ-ตะ รากศัพท์มาจาก ปร (อื่น, ฝ่ายอื่น, ศัตรู) + ภรฺ (ธาตุ = เลี้ยงดู) + ต ปัจจัย, ลบที่สุดธาตุ (ภรฺ > ภ)

: ปร + ภรฺ = ปรภรฺ + ต = ปรภรต > ปรภต แปลตามศัพท์ว่า “นกที่ศัตรูคือกาซึ่งต่างเผ่ากันเลี้ยงดู” 

(๕) “ปิก” 

อ่านว่า ปิ-กะ รากศัพท์มาจาก อปิ (คำอุปสรรค = บ้าง) + เก (ธาตุ = ส่งเสียง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลบ อะ ที่ อ-(ปิ) (อปิ > ปิ), “ลบสระหน้า” คือ เอ ที่ เก (เก > ก)

: อปิ + เก = อปิเก + ณ = อปิเกณ > อปิเก > ปิเก > ปิก แปลตามศัพท์ว่า “นกที่ส่งเสียงไม่ว่างเว้น” 

ขยายความ :

เป็นอันว่า คำบาลีที่หมายถึงนก กระเหว่า – กาเหว่า – ดุเหว่า มี 5 คำ (ทุกคำเป็นปุงลิงค์) คือ –

(1) กุณาล (กุ-นา-ละ) พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ = N. of a bird [the Indian cuckoo] (ชื่อของนก [นกดุเหว่าอินเดีย]) 

(2) โกกิล (โก-กิ-ละ) พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ = the Indian cuckoo (นกกาเหว่าอินเดีย)

(3) ปรปุฏฺฐ (ปะ-ระ-ปุด-ถะ) ไม่พบในพจนานุกรมบาลี-อังกฤษ

(4) ปรภต (ปะ-ระ-พะ-ตะ) พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ เป็น ปรภุต = the Indian cuckoo [lit. brought up by another] (นกดุเหว่าอินเดีย [ตามตัว, ถูกผู้อื่นเลี้ยง])

(5) ปิก (ปิ-กะ) ไม่พบในพจนานุกรมบาลี-อังกฤษ

…………..

บาลีวันละคำวันนี้มีสาเหตุมาจากได้ยินเสียงนก “กาเหว่า” ร้องตอนเช้านึกถึงชื่อนกชนิดนี้ในภาษาบาลี ค้นดูในหนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) พบหลายคำ ที่พอจะคุ้นในภาษาไทยเห็นจะเป็นคำว่า “โกกิล” ในภาษาไทยมักใช้เป็น “โกกิลา” คำอื่น ๆ เราไมคุ้น

บาลีวันละคำวันนี้อาจไม่เป็นประโยชน์ในภาษาไทย แต่คงเป็นประโยชน์บ้างสำหรับนักเรียนบาลีและคนที่ชอบภาษาบาลี

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้าทำให้โลกรื่นรมย์ไม่ได้

: ก็อย่าทำให้โลกรุ่มร้อน

#บาลีวันละคำ (4,964)

14-1-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….