สาหัสวารณ (บาลีวันละคำ 4,965)
สาหัสวารณ
คิดได้จากพุทธศาสนสุภาษิต:-
“ความอดทนห้ามไว้ได้ซึ่งความผลุนผลัน”
อ่านว่า สา-หัด-สะ-วา-รน
ประกอบด้วยคำว่า สาหัส + วารณ
(๑) “สาหัส”
เขียนแบบบาลีเป็น “สาหส” อ่านว่า สา-หะ-สะ รากศัพท์มาจาก สห (กำลัง) + ส ปัจจัย, ทีฆะต้นศัพท์ คือ อะ ที่ ส-(ห) เป็น อา (สห > สาห)
: สห + ส = สหส > สาหส แปลตามศัพท์ว่า “การกระทำอันเกิดจากกำลัง” หมายถึง การใช้กำลัง, การกระทำตามอำเภอใจ, การปฏิบัติที่รุนแรง (violence, arbitrary action, acts of violence) ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง รุนแรง, รีบเร่ง, ผลุนผลัน (violent, hasty)
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “สาหส” บอกไว้ดังนี้ –
(สะกดตามต้นฉบับ)
“สาหส : (คำนาม) ทัณฑ์; พลาตการ (ปรากฤตว่า – พลการ); บีฑา; กรูรตา, ความโหดร้าย; พลาตสัมโภค, รตสัมโภค ( การฉุดคร่า, การข่มขืนชำเรา); ความกล้า; ความจู่หลู่วู่วาม; อาหุดีหรือยัชญพลีด้วยไฟ; punishment; violence; oppression; cruelty; rape, ravishment; boldness; rashness; oblation with fire.”
“สาหส” ภาษาไทยใช้ว่า “สาหัส” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“สาหัส : (คำวิเศษณ์) ร้ายแรง เช่น บาดเจ็บสาหัส, รุนแรงเกินควร เช่น ถูกลงโทษอย่างสาหัส. (ป., ส.).”
“สาหัส” เป็นคำน่าคิด รากเดิม “สห” หมายถึง ความอดกลั้น (enduring) แต่พอกลายรูปเป็น “สาหส” กลายเป็นว่าอดกลั้นไม่ได้ จึงต้องใช้ ความรุนแรง (acts of violence)
(๒) “วารณ”
บาลีอ่านว่า วา-ระ-นะ รากศัพท์มาจาก วรฺ (ธาตุ = ห้าม, ปิดกั้น; ระวัง) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ, ทีฆะ อะ ที่ ว-(รฺ) เป็น อา (วรฺ > วาร)
: วรฺ + ยุ > อน = วรน > วรณ > วารณ แปลตามศัพท์ว่า “การห้าม” หมายถึง การปัดป้อง, การขัดขวาง, การขัดขืน (warding off, obstruction, resistance)
สาหส + วารณ = สาหสวารณ (สา-หะ-สะ-วา-ระ-นะ) แปลว่า “การห้ามไว้ซึ่งความผลุนผลัน” หมายถึง มีความอดทนอดกลั้น ไม่หุนหันพลันแล่น
“สาหสวารณ” ใช้ในภาษาไทยโดยประสงค์ว่า “สาหัสวารณ” อ่านว่า สา-หัด-สะ-วา-รน
ขยายความ :
เจ้าพระคุณ สมเด็จอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ประทานพระคติธรรม เนื่องในวันเด็กแห่งชาติ พุทธศักราช 2569 ความตอนหนึ่งว่า –
…………..
… เด็กและเยาวชนเป็นกำลังสำคัญที่จะพาบ้านเมืองไทยให้รุ่งเรืองสืบไป จึงขอให้ผู้ใหญ่เร่งปลูกฝังและสร้างสรรค์ให้เด็กและเยาวชนเป็นผู้หนักแน่นในพุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “ความอดทน ห้ามไว้ได้ซึ่งความผลุนผลัน” ขอเด็กและเยาวชนทุกคนอย่าได้ประพฤติชั่ว ไม่พูดชั่ว ไม่คิดชั่ว จงหมั่นสั่งสมความดี ด้วยการตั้งใจพากเพียรศึกษาเล่าเรียน หัดเป็นคนใจเย็น อ่อนโยน มีอัธยาศัยสุภาพนุ่มนวล เพื่อเป็นรากฐานแห่งความสำเร็จยิ่ง ๆ ขึ้นไปในอนาคต …
…………..
https://www.facebook.com/photo?fbid=1284189513742208&set=a.632542572240242
…………..
คำว่า “ความอดทน ห้ามไว้ได้ซึ่งความผลุนผลัน” มีอยู่ในหนังสือ พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม 1 หน้า 19 ขันติวรรค คือหมวดอดทน คำบาลีว่า “ขนฺติ สาหสวารณา” (ขัน-ติ สา-หะ-สะ-วา-ระ-นา)
ผู้เขียนบาลีวันละคำจับคำว่า “สาหสวารณา” มาแปลงเป็นคำไทยว่า “สาหัสวารณ”
นักตั้งชื่อและเจ้าของชื่อที่ไม่หวาดหวั่นกับชื่อแปลก ๆ จะเอาคำว่า “สาหัสวารณ” ไปตั้งเป็นชื่อเด็กชาย ก็คงไม่ผิดกติกา
ชื่อเด็กไทยสมัยใหม่ เอาอักษรตัวนั้นประสมกับอักษรตัวโน้น เกิดเป็นคำแปลก ๆ ชื่อแปลก ๆ อ่านว่าอะไรก็รู้ได้ยาก มีความหมายว่าอย่างไรก็ยิ่งรู้ได้ยาก
คำว่า “สาหัสวารณ” อ่านไม่ยาก (สา-หัด-สะ-วา-รน)
ความหมายดีมาก ๆ คือ “ผู้ห้ามความผลุนผลันได้” คือผู้มีความยับยั้งชั่งใจสูง ใจเย็นแต่ไม่เฉื่อยชา บทจะสู้ขึ้นมา สู้ใจขาดดิ้น
ขอฝากไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ไม่รู้จักอดกลั้น ก็กัดกันเหมือนสัตว์
: อดทนแสนสาหัส เป็นสมบัติของคน
#บาลีวันละคำ (4,965)
15-1-69
…………………………….
…………………………….
