สถน (บาลีวันละคำ 4,966)

27 กรกฎาคม 2026 suriyan bunthae

สถน

สตรีปกติทุกคนต้องมี

อ่านว่า สะ-ถน

“สถน”เป็นคำที่แทบทุกคนจะไม่คุ้น แต่มีเก็บไว้ในพจนานุกรมฯ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สถน : (คำแบบ) (คำนาม) เต้านม. (ส. สฺตน; ป. ถน).”

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

พจนานุกรมฯ บอกว่า “สถน” สันสกฤตเป็น “สฺตน” บาลีเป็น “ถน”

“ถน” ในบาลีอ่านว่า ถะ-นะ รากศัพท์มาจาก ตนฺ (ธาตุ = แผ่ไป, ขยาย) + อ (อะ) ปัจจัย, แปลง ต เป็น ถ

: ตนฺ + อ = ตน > ถน แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะที่แผ่ไปเฉพาะผู้หญิง”

“ถน” (นปุงสกลิงค์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) เต้านมของสตรี (the breast of a woman)

(2) เต้านมของวัว (the udder of a cow)

บาลี “ถน” สันสกฤตเป็น “สฺตน”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

“สฺตน : (คำนาม) อกหรือทรวงสตรี, ‘ถัน’ ก็เรียก; the female bosom or breast; a pap.”

รูปคำ “สฺตน” นี้ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้เป็น “สตน” (สะ-ตน) และ “สตัน” (สะ-ตัน) บอกไว้ว่า –

“สตน, สตัน : (คำแบบ) (คำนาม) เต้านม. (ส. สฺตน; ป. ถน).”

ในภาษาไทย เราใช้ตามรูปบาลีเป็น “ถัน” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ถัน : (คำนาม) เต้านม; นํ้านม. (ป. ถน ว่า เต้านม; ถญฺญ ว่า น้ำนม).”

ขยายความ :

เป็นอันว่า คำนี้มีหลายรูป คือ –

รูปเดิมในบาลีเป็น “ถน” เอามาใช้ในภาษาไทยเป็น “ถัน”

รูปเดิมในสันสกฤตเป็น “สฺตน” เอามาใช้ในภาษาไทยเป็น “สตน” (สะ-ตน) และ “สตัน” (สะ-ตัน)

อีกรูปหนึ่งคือ “สถน” (สะ-ถน) น่าจะเป็นรูปพิเศษ เอา “สฺตน” ในสันสกฤตประสมกับ “ถน” ในบาลี สำเร็จรูปออกมาเป็น “สถน” นับว่าเป็นความสามารถพิเศษของไทยเรา

“สถน” มีใช้ที่ไหนบ้าง?

พบแห่งหนึ่ง (อาจมีในที่อื่นอีก) ในกาพย์เห่เรือพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ที่มักเรียกกันว่า “กาพย์เห่เรือชมเครื่องคาวหวาน”

บทเห่ชมเครื่องหวาน ตอนหนึ่งว่าดังนี้ –

…………..

๏ บัวลอยเล่ห์บัวงาม คิดบัวกามแก้วกับตน

ปลั่งเปล่งเคร่งยุคล สถนนุชดุจประทุม

…………..

“สถนนุชดุจประทุม” คือ “สถน” คำนี้

“สถนนุชดุจประทุม” ถอดความว่า “ถันของน้องประดุจดอกบัว” ตรงกับคำที่ใช้ในวรรณคดีว่า “ปทุมถัน” แปลตามศัพท์ว่า (1) “ดอกบัวคือถัน” (2) “ถันเพียงดังดอกบัว”

“ปทุมถัน” เป็นคำที่ประสมขึ้นตามจินตนาการในวรรณคดีของไทยที่นิยมว่าทรวงอกสตรีที่ถือว่างามต้องมีลักษณะเหมือนดอกบัวหลวงที่กำลังตูม

เมื่อชมโฉมนางงามจึงมักมีคำชมถันว่างามดังดอกบัว เป็นที่มาของคำว่า “ปทุมถัน”

ธรรมชาติของสตรีในสกลจักรวาลย่อมปรารถนาให้ตนมีถันงาม แม้พระนางผุสดีผู้ตั้งความปรารถนาเป็นพุทธมารดาก็ไม่พ้นที่จะปรารถนาเช่นนั้นด้วย ดังข้อความในพร 10 ประการ (ทศพร) ข้อหนึ่งว่า –

…………..

ถนา เม นปฺปวตฺเตยฺยุํ

ถันทั้งคู่ของข้าพระบาทอย่าพึงหย่อนยาน

…………..

และอรรถกถานำมาขยายความตามสำนวนในร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดกกัณฑ์ทศพรว่า –

…………..

อลมฺพตฺถนตา สตฺตโม วโร.

อนึ่งเล่ายุคลถันทั้งสองของข้าพระบาท เมื่อทรงครรภ์อย่าวิปลาสแปรผันดำปรากฏ แม้พระบวรปิโยรสจะเสวยทุกวันเวลา อย่าคล้อยเคลื่อนเลื่อนลดลงมาจากพระทรวง ให้เต่งตั้งดังปทุมบัวหลวงงามบริสุทธิ์วิเศษเสร็จ