ธงชัยราชกระบี่ธุช (บาลีวันละคำ 4,969)

ธงชัยราชกระบี่ธุช

แต่ละคำแปลว่ากระไร

อ่านว่า ทง-ไช-ราด-ชะ-กฺระ-บี่-ทุด

ประกอบด้วยคำว่า ธงชัย + ราช + กระบี่ + ธุช

(๑) “ธงชัย” 

แยกคำเป็น ธง + ชัย

(ก) “ธง” เป็นคำไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ธง : (คำนาม)

(๑) ผืนผ้ารูปสี่เหลี่ยมหรือสามเหลี่ยม โดยมากเป็นสีและบางอย่างมีลวดลายเป็นรูปต่าง ๆ ที่ทำด้วยกระดาษและสิ่งอื่น ๆ ก็มี สำหรับ (๑) ใช้เป็นเครื่องหมายบอกชาติ ตำแหน่งในราชการ โดยมีกำหนดกฎเกณฑ์เป็นต้น เช่น ธงชาติ ธงแม่ทัพนายกอง. (๒) ใช้เป็นเครื่องหมายตามแบบสากลนิยม เช่น ธงกาชาด บอกที่ตั้งกองบรรเทาทุกข์, ธงขาว บอกความจำนนขอหย่าศึกหรือยอมแพ้, ธงเหลือง บอกเป็นเรือพยาบาลคนป่วยหรือเรือที่มีโรคติดต่ออันตราย, ธงแดง บอกเหตุการณ์อันเป็นภัย. (๓) ใช้เป็นเครื่องหมายเรือเดินทะเล คณะ สมาคม อาคารการค้า และอื่น ๆ. (๔) ใช้เป็นอาณัติสัญญาณ. (๕) ใช้เป็นเครื่องตกแต่งสถานที่ในงานรื่นเริง. (๖) ใช้ถือเข้ากระบวนแห่

(๒) ชื่อดาวหมู่หนึ่ง เช่น โน่นดาวธงตรงหน้าอาชาไนย (อภัย)

(๓) ข้อความที่อธิบายนำไว้เป็นตัวอย่าง, ประเด็นหลัก.”

(ข) “ชัย” บาลีเป็น “ชย” อ่านว่า ชะ-ยะ รากศัพท์มาจาก ชิ (ธาตุ = ชนะ) + อ (อะ) ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ชิ เป็น เอ แล้วแปลง เอ เป็น อย (ชิ > เช > ชย)

: ชิ > เช > ชย + อ = ชย (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ความชนะ” หมายถึง การปราบ, การพิชิต, ชัยชนะ (vanquishing, overcoming, victory)

“ชย” ในภาษาไทยใช้ว่า “ชัย” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ชัย, ชัย– : (คำนาม) การชนะ, ความชนะ. (ป., ส.).”

ธง + ชัย = ธงชัย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ธงชัย ๑ : (คำนาม) ธงซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งชัยชนะ.

(2) ธงชัย ๒ : (คำนาม) กาลโยคอย่างหนึ่งในโหราศาสตร์ คือ เวลาประกอบด้วยโชค คราวชนะ ศัตรูจะยอมแพ้หรือแตกหนีไป.

จะเห็นได้ว่า ความหมายของ ธงชัย ๒ ในภาษาไทยเป็นความหมายที่เคลื่อนที่มาจากความหมายแรกนั่นเอง

คำว่า “ธงชัย” เมื่อแปลงกลับเป็นบาลี “ชย” อยู่หน้า “ธช” อยู่หลัง

ชย + ธช ตามหลักไวยากรณ์บาลีท่านให้ซ้อน ทฺ ซึ่งเป็นพยัญชนะที่อยู่หน้า ธ (ในพยัญชนะวรรค : ต ถ ท ธ น) อันเป็นพยัญชนะแรกของคำหลัง

ชย + ทฺ + ธช = ชยทฺธช อ่านว่า ชะ-ยัด-ทะ-ชะ แปลตามศัพท์ว่า “ผืนผ้าที่สะบัดไปเพื่อความชนะ” หรือ “ธงแห่งชัยชนะ” แปลตรงตัวว่า “ธงชัย”

คำว่า “ชยทฺธช” มีใช้ในคัมภีร์บาลี

(๒) “ราช” 

บาลีอ่านว่า รา-ชะ แปลตามรากศัพท์ว่า –

(1) “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” 

ความหมายนี้ประกอบขึ้นจาก ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (อะ) ปัจจัย) = ราช 

หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย

(2) “ผู้ยังคนทั้งหลายให้ยินดี” 

ความหมายนี้ประกอบขึ้นจาก รญฺชฺ (ธาตุ = ยินดี พอใจ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ ลบ ญฺ แผลง ร เป็น รา = ราช 

หมายความว่า เป็นผู้อำนวยความสุขให้ทวยราษฎร์ จนคนทั้งหลายร้องออกมาว่า “ราชา ราชา” (พอใจ พอใจ) 

“ราช” หมายถึง พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า เป็นของพระเจ้าแผ่นดิน, เกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน หรือเป็นของหลวง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ราช ๑, ราช– : (คำนาม) พระเจ้าแผ่นดิน, พญา (ใช้แก่สัตว์) เช่น นาคราช คือ พญานาค สีหราช คือ พญาราชสีห์, คำนี้มักใช้ประกอบกับคำอื่น, ถ้าคำเดียวมักใช้ว่า ราชา.”

(๓) “กระบี่” 

ในที่นี้หมายถึงลิง บาลีเป็น “กปิ” อ่านว่า กะ-ปิ รากศัพท์มาจาก –

(1) กปิ (ธาตุ = เคลื่อนไหว) + อ (อะ) ปัจจัย : กปิ + อ = กปิ 

(2) กปฺ (ธาตุ = เคลื่อนไหว) + อิ ปัจจัย : กปฺ + อิ = กปิ 

“กปิ” แปลตามศัพท์ว่า “สัตว์ที่เคลื่อนไหวเรื่อย” หมายถึง ลิง (a monkey)

บาลี “กปิ” สันสกฤตก็เป็น “กปิ” เหมือนกัน

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“กปิ : (คำนาม) ‘กระบี่,’ วานร, ลิง; หณุมาน; นามพระวิษณุหรือกฤษณะ; ธูป, สรรชรส; ศิลาชัน, ศิลากุสุม, กำยานไม่บริศุทธ์; an ape or monkey; the monkey Haṇumān; a title of Vishṇu or Krishṇa; incense; storax or impure benzoin.”

ในภาษาไทย “กปิ” กลายรูปเป็น “กระบี่” ซึ่งไปพ้องกับ “กระบี่” อีกความหมายหนึ่ง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) กระบี่ ๑ : (คำที่ใช้ในบทกลอน) (คำนาม) ลิง เช่น ขุนกระบี่มีกำลังโดดโลดโผน กระโจมโจนจับยักษ์หักแขนขา. (รามเกียรติ์ ร. ๒). (ป., ส. กปิ).

(2) กระบี่ ๒ : (คำนาม) อาวุธชนิดหนึ่ง ใบแบนยาว ปลายแหลม มีคมข้างหนึ่งหรือทั้ง ๒ ข้าง ด้ามสั้น ที่ด้ามถืออาจมีโกร่งหรือไม่มีก็ได้ มีฝัก.

อภิปรายแทรก :

๑ พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่า “กระบี่” ที่หมายถึงอาวุธชนิดหนึ่ง เป็นภาษาไทย หรือเราเอามาจากภาษาอะไร

คำแปลในสันสกฤตก็ไม่มีความหมายที่จะส่อไปถึงอาวุธชนิดใด ๆ ที่พอจะลากเข้าไปหา “กระบี่” ในภาษาไทยได้แต่ประการใด

๒ ในภาษาไทย ถ้าพูดถึง “กระบี่” ความหมายที่เด่นที่สุดคือ “อาวุธชนิดหนึ่ง” ส่วนที่หมายถึง “ลิง” นั้นต้องเป็นนักเลงหนังสือสักหน่อยจึงจะนึกออก

๓ พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ เสนอความเห็นถึงที่มาของคำว่า “กปิ” (ลิง) ไว้ว่า original designation of a brownish colour, cp. kapila & kapota (การเรียกแต่เดิมเมื่อกล่าวถึงสีน้ำตาลอ่อน, เทียบ กปิล และ กโปต)

หมายความว่า ที่เรียกลิงว่า “กปิ” เพราะสัตว์ชนิดนี้ขนเป็นสีน้ำตาล 

เทียบ “กปิล” และ “กโปต” –

“กปิล” แปลว่า มีสีน้ำตาล ซึ่งคือสีของลิงธรรมดา 

“กโปต” แปลว่า นกพิราบ ซึ่งก็มีสีไปในแนวเดียวกันกับสีของลิงธรรมดา

๔ ในคัมภีร์ชาดกมีกล่าวถึงลิงไว้มาก ที่น่าสนใจเช่น “มหากปิชาดก” ในสัตตกนิบาต (สัด-ตะ-กะ-นิ-บาด)

มหากปิชาดกเป็นชาดกสั้น ๆ กล่าวถึงลิงโพธิสัตว์ปกป้องชีวิตของบริวารด้วยวิธีการที่ชาญฉลาดและเสียสละอย่างสุดชีวิต

(๔) “ธุช”

คำนี้เป็นที่เข้าใจกันว่าหมายถึง “ธง” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำบาลีสันสกฤตที่หมายถึง “ธง” ไว้หลายคำ คือ –

ธุช : (คำนาม) ธง. (ป. ธช).

ธชะ : (คำแบบ) (คำนาม) ธง. (ป.).

ธัช : : (คำแบบ) (คำนาม) ธง. (ป. ธช).

ธวัช : (คำนาม) ธง. (ส. ธฺวช).

ทุกคำบอกว่า บาลีเป็น “ธช” สันสกฤตเป็น “ธฺวช” แต่ไม่ได้ชี้ชัดลงไปว่า “ธุช” เป็นภาษาอะไร

“ธง” แปลเป็นคำบาลีสามัญว่า “ธช” อ่านว่า ทะ-ชะ รากศัพท์มาจาก ธชฺ (ธาตุ = ไป) + อ (อะ) ปัจจัย

: ธชฺ + อ = ธช (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ผ้าที่สะบัดไป” หมายถึง ธงทั่วไป

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ธช” ว่า a flag, banner; mark, emblem, sign, symbol (ธง, สัญลักษณ์; เครื่องหมาย, เครื่องแสดง, เครื่องสังเกต)

บาลี “ธช” สันสกฤตเป็น “ธฺวช” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน) บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ธฺวช : (คำนาม) ‘ธวัช,’ เกตุ, ปตาก, ธง; จิน์ห, ลักษณะ; คุหยางค์หรือคุหเยนทรีย์, องค์ที่ลับของชาย; เรือนอันปลูกหรือตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง; เสาธง; (คำใช้ในกวิตา) บาทสองพยางค์; ผู้ต้มกลั่นสุรา, คำว่า ‘สุราการ, สุราชีวิน, สุราโศณฑิ (แผลงจาก – เศาฑิ)’ ก็มีนัยอย่างเดียวกัน; อหังการ; กุหกวฤตติ (แผลงเปน – กุหกพฤติ) ความหน้าไหว้หลังหลอก, ความโกง; a flag or banner; a mark, a sign or symbol; the penis; a house situated to the east of any subject; a flag-staff; (in prosody) an iambic; a distiller; pride; hypocrisy, fraud.”

ผู้เขียนบาลีวันละคำมีความเห็นว่า “ธุช” แผลงมาจาก “ธัช” นั่นเอง ทั้งนี้เพราะคำว่า “ธงชัยราชกระบี่ธุช” มีคำที่เรียกคู่กันว่า “ธงชัยพระครุฑพ่าห์”

ถ้าใช้ตามปกติว่า “ธงชัยราชกระบี่ธัช” ก็จะไม่ได้คำที่มีเสียงส่งสัมผัสไปยังคำว่า “ครุฑ” ที่คู่กันมา จึงแผลง “ธัช” เป็น “ธุช” เพื่อให้ได้สัมผัสกัน

“ธงชัยราชกระบี่ธุช > ธงชัยพระครุฑพ่าห์”

“ธงชัยราชกระบี่ธุช” แปลตามศัพท์ว่า “ธงรูปกระบี่ (พญาลิงหนุมาน) อันนำไปสู่ชัยชนะของพระราชา”

ขยายความ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 อธิบายความหมายของ “ธงชัยราชกระบี่ธุช” ไว้ดังนี้ –

(1) ธงชัยราชกระบี่ธุช, ธงชัยราชกระบี่ธุชใหญ่ : (คำนาม) ชื่อธงมีลักษณะเป็นธงสามชาย ๓ ผืน ผืนธงทำด้วยผ้าปักไหมทองเป็นลวดลายเครือกระหนก สอดร่วมอยู่ในคันธงเดียวกันซึ่งเป็นเหล็กและทำเป็นกิ่งแยกจากคันกลางทางด้านซ้ายและด้านขวา ปลายคันธงทำเป็นรูปใบหอก ที่โคนคันธงตรงส่วนสวมต่อคันธงท่อนล่างติดรูปหนุมานในท่ายืนยกขาหน้าและขาหลังข้างขวาเตรียมเหาะ ใช้เชิญนำหน้าพระราชยานในกระบวนพยุหยาตรา และเชิญประดิษฐานในพิธีมณฑลในการพระราชพิธีต่าง ๆ เข้าคู่กับธงพระครุฑพ่าห์ โดยธงกระบี่ธุชอยู่ทางด้านซ้าย และธงพระครุฑพ่าห์อยู่ทางด้านขวา.

(2) ธงชัยราชกระบี่ธุชน้อย : (คำนาม) ชื่อธงมีลักษณะเป็นผ้าสีแดงรูปสี่เหลี่ยม มีภาพพระกระบี่คือหนุมานที่กลางผืนธง คันธงท่อนบนทำด้วยเหล็ก ยอดเรียวแหลมคร่ำทอง ท่อนล่างทำด้วยไม้ชัยพฤกษ์ติดกาบโลหะจำหลักเป็นภาพหนุมานจำนวน ๔ กาบ มีหางนกยูงเป็นแพนเสียบที่แผ่นกาบ มีอีกชื่อหนึ่งว่า ธงชัยราชกระบี่ยุทธ ใช้เชิญนำกระบวนพยุหยาตรา และเชิญประดิษฐานในพิธีมณฑลในการพระราชพิธีต่าง ๆ เป็นต้น เข้าคู่กับ ธงชัยพระครุฑพ่าห์น้อย โดยธงชัยราชกระบี่ธุชน้อยอยู่ทางด้านซ้ายของประธานในงาน และธงชัยพระครุฑพ่าห์น้อยอยู่ทางด้านขวา.

…………..

ดูก่อนภราดา!

นักปกครอง ผู้นำมวลชน ผู้บริหารบ้านเมือง –

: สมควรหา “มหากปิชาดก” มาอ่าน 

: มิฉะนั้นจะเป็นนักบริหารที่อายลิง!

…………..

https://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=27&i=1050

…………..

#บาลีวันละคำ (4,969)

19-1-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….