สมณโวหาร [2] (บาลีวันละคำ 4,970)

29 กรกฎาคม 2026 suriyan bunthae

สมณโวหาร [2]

ทำให้สมณะงาม

อ่านว่า สะ-มะ-นะ-โว-หาน

ประกอบด้วยคำว่า สมณ + โวหาร

(๑) “สมณ”

บาลีอ่านว่า สะ-มะ-นะ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

: สมฺ + ยุ > อน = สมน > สมณ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้สงบจากบาปด้วยประการทั้งปวงด้วยอริยมรรค” หรือแปลสั้น ๆ ว่า “ผู้สงบ” หมายถึง นักบวช, ภิกษุ, บรรพชิต

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สมณ” ว่า a wanderer, recluse, religieux (นักบวช, ฤๅษี, สมณะ)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สมณ-, สมณะ : (คำนาม) ผู้สงบกิเลสแล้ว โดยเฉพาะหมายถึงภิกษุในพระพุทธศาสนา. (ป.; ส. ศฺรมณ).”

(๒) “โวหาร”

บาลีอ่านว่า โว-หา-ระ รากศัพท์มาจาก วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อว (คำอุปสรรค = ลง) + หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, “ลบสระหน้า” คือ วิ + อว ลบ อิ ที่ วิ (วิ > ว), แผลง อว เป็น โอ, “ทีฆะต้นธาตุ” คือยืดเสียง อะ ที่ ห-(รฺ) เป็น อา (หรฺ > หาร)

: วิ > ว + อว > โอ : ว + โอ = โว + หรฺ = โวหร + ณ = โวหรณ > โวหร > โวหาร แปลตามศัพท์ว่า (1) “คำอันเขากล่าว” (2) “คำเป็นเครื่องกล่าว” (3) “คำที่ลักใจของเหล่าสัตว์อย่างวิเศษ” (คือดึงดูดใจคนฟังไป) (4) “ภาวะที่พูดทำความขัดแย้ง” (5) “การตกลงกัน”

“โวหาร” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ว่า –

“โวหาร : (คำนาม) ชั้นเชิงหรือสำนวนแต่งหนังสือหรือพูด เช่น มีโวหารดี, ถ้อยคำที่เล่นเป็นสำบัดสำนวน เช่น อย่ามาตีโวหาร เขาชอบเล่นโวหาร. (ป.).”

ในภาษาไทย “โวหาร” เล็งถึง “คำพูด” แต่ในภาษาบาลี “โวหาร” มีความหมายหลายอย่าง คือ –

(1) ชื่อหรือการเรียกขานที่ใช้กันในเวลานั้น, การใช้ภาษาร่วมกัน, ตรรกวิทยา, วิธีปกติธรรมดาของการนิยาม, วิธีใช้, ตำแหน่ง, ฉายา (current appellation, common use, popular logic, common way of defining, usage, designation, term, cognomen)

(2) การค้า, ธุรกิจ (trade, business)

(3) คดีความ, กฎหมาย, พันธะทางกฎหมาย; วิธีปฏิบัติเกี่ยวกับคดีความ, วิชาธรรมศาสตร์ (lawsuit, law, lawful obligation; juridical practice, jurisprudence)

สมณ + โวหาร = สมณโวหาร บาลีอ่านว่า สะ-มะ-นะ-โว-หา-ระ ภาษาไทยอ่านว่า สะ-มะ-นะ-โว-หาน แปลตามศัพท์ว่า “คำพูดของสมณะ”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สมณโวหาร : (คำนาม) ถ้อยคำที่ควรแก่สมณะ เช่น อาตมา ฉันจังหัน กัปปิยภัณฑ์. (ป.).”

ขยายความ :

ในคัมภีร์สารัตถทีปนี ฎีกาวินัย ภาค 3 มีศัพท์ว่า “สมณโวหาร” ใช้อธิบายคำว่า “สมณกปฺป”

“กปฺป” (กับ-ปะ) มีความหมายว่า เหมาะสม, สมควร, ถูกต้อง, เหมาะเจาะ (fitting, suitable, proper)

สรุปว่าในที่นี้ โวหาร = กปฺป ดังนั้น “สมณโวหาร” จึงมีความหมายว่า ถ้อยคำที่เหมาะสมแก่สมณะ

คนธรรมดาเมื่อบวชเป็นภิกษุสามเณรแล้ว มีธรรมเนียมให้ใช้คำพูดบางอย่างแตกต่างจากคนทั่วไป ดังหลักที่ให้บรรพชิตพิจารณาเนือง ๆ ข้อหนึ่งว่า “บัดนี้เรามีเพศต่างจากคฤหัสถ์แล้ว อาการกิริยาใด ๆ ของสมณะ เราต้องทำอาการกิริยานั้น ๆ”

“สมณโวหาร” ที่ควรทราบเป็นเบื้องต้นก็เช่น :

“ผม” สรรพนามแทนตัวเองเมื่อพูดกับฆราวาส ใช้ว่า “อาตมา” หรือ “อาตมภาพ”

“ครับ” (คำรับ) เมื่อพูดกับฆราวาส ใช้ว่า “เจริญพร”

“รับประทาน” (กิน) ใช้ว่า “ฉัน”

“รับประทานอาหาร” ใช้ว่า “ฉันจังหัน”

“เชิญ” (ให้ไปในงานหรือเพื่อให้ทำกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง) ใช้ว่า “นิมนต์”

“ไปในงานที่ได้รับเชิญ” ใช้ว่า “ไปกิจนิมนต์”

“นอน” ใช้ว่า “จำวัด”

“ตาย” (พูดถึงพระภิกษุสามเณร) ใช้ว่า “มรณภาพ”

ฯลฯ

แถมคำถาม :

ทุกวันนี้ พระภิกษุสามเณรพูดกับญาติโยม ใช้คำแทนตัวว่า “ผม” ใช้คำรับว่า “ครับ” มีเกร่อไปหมด