ภัตตาคาร (บาลีวันละคำ 4,968)

28 กรกฎาคม 2026 suriyan bunthae

ภัตตาคาร

หญ้าปากคอกที่เดินผ่านไปอีกคำหนึ่ง

อ่านว่า พัด-ตา-คาน

ประกอบด้วยคำว่า ภัตต + อาคาร

หรือ ภัตต + อคาร

(๑) “ภัตต”

เขียนแบบบาลีเป็น “ภตฺต” อ่านว่า พัด-ตะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ภชฺ (ธาตุ = เสพ, คบหา) + ต ปัจจัย, แปลง ชฺ เป็น ตฺ

: ภชฺ + ต = ภชต > ภตฺต แปลตามศัพท์ว่า “ของเป็นเครื่องเสพ”

(2) ภุชฺ (ธาตุ = กลืนกิน, ใช้สอย) + ต ปัจจัย, แปลง อุ ที่ ภุ-(ชฺ) เป็น อ (ภุ > ภ), แปลง ชฺ เป็น ตฺ

: ภุชฺ + ต = ภุชต > ภชต > ภตฺต แปลตามศัพท์ว่า “ของที่จะพึงกลืนกิน”

ข้อความบางแห่งในคัมภีร์ คำว่า “ภตฺต” หมายถึง “ข้าวสุก” โดยเฉพาะ แต่โดยทั่วไป “ภตฺต” หมายถึง อาหาร (ไม่จำกัดว่าจะต้องเป็นข้าว)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ภตฺต” (นปุงสกลิงค์) ว่า food, nourishment, meal, feeding (อาหาร, ของบำรุงเลี้ยงร่างกาย, อาหารที่เป็นมื้อ, การเลี้ยง)

บาลี “ภตฺต” สันสกฤตเป็น “ภกฺต”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

“ภกฺต : (คำวิเศษณ์) อันมีความภักดีต่อ; อันเอาใจใส่; อันหุงหรือต้มแล้ว; attached to; attentive to; cooked or boiled; – (คำนาม) อาหาร; ข้าวอันหุงหรือต้มแล้ว; food; cooked or boiled rice.”

บาลี “ภตฺต” ภาษาไทยใช้เป็น “ภัต” และ “ภัตร”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ภัต, ภัต-, ภัตร : (คำนาม) อาหาร, ข้าว. (ป. ภตฺต).”

(๒) “อคาร”

เป็นรูปศัพท์เดิมในบาลี อ่านว่า อะ-คา-ระ รากศัพท์มาจาก อค (สิ่งที่ไม่ไป, สิ่งที่ไปไหนไม่ได้) + รา (ธาตุ = ถือเอา, ยึดไว้) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ, ทีฆะ อะ ที่ (อ)-ค เป็น อา (อค > อคา), ลบ อา ที่สุดธาตุ (รา > ร)

: อค + รา = อครา + กฺวิ = อครากฺวิ > อครา > อคารา > อคาร แปลตามศัพท์ว่า “ที่ยึดเสาไว้ไม่ให้ไป” หมายความว่า เสา ฝา หลังคา และเครื่องประกอบต่างๆ ถูกยึดไว้ตรงนั้น ไปไหนไม่ได้ ที่ตรงนั้นจึงชื่อว่า “อคาร”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อคาร” ว่า house or hut (บ้าน หรือกระท่อม)

ภาษาบาลีเป็น “อคาร” แต่บางสำนักบอกว่าเป็น “อาคาร” ก็มี หมายถึงมีทั้งรูป “อคาร” และ “อาคาร”

แต่ฝรั่งผู้จัดทำพจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกว่าที่บางสำนักบอกว่าเป็น “อาคาร” ก็มีนั้นเป็นความเข้าใจผิดอันเนื่องมาจากเห็นรูปคำสมาส เช่น “กูฏาคาร” (กู-ตา-คา-ระ, แปลว่า เรือนที่มียอด) แล้วแยกคำผิด คือไปแยกเป็น กูฏ + อาคาร = กูฏาคาร ความจริงแล้วที่เห็นเป็นรูป –าคาร นั้นเป็นไปตามกฎการสนธิ คือ ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ อ-(คาร) เป็น อา– : กูฏ + อคาร จึงเป็น กูฏาคาร ไม่ใช่เกิดจาก กูฏ + อาคาร ดังที่เข้าใจผิด

อย่างไรก็ตาม ในภาษาสันสกฤต สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีทั้ง “อคาร” และ “อาคาร” บอกไว้ดังนี้ –

(1) อคาร : (คำนาม) เรือน; a house.

(2) อาคาร : (คำนาม) บ้าน; a house, a dwelling.

คำนี้ในภาษาไทยใช้เป็น “อาคาร”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“อาคาร : (คำนาม) เรือน, โรง, สิ่งที่ก่อสร้างขึ้นที่มีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) ตึก บ้าน เรือน โรง ร้าน แพ คลังสินค้า สำนักงาน และสิ่งที่สร้างขึ้นอย่างอื่น ซึ่งบุคคลอาจเข้าอยู่หรือเข้าใช้สอยได้ และหมายความรวมถึงสิ่งที่สร้างขึ้นอย่างอื่นตามที่กฎหมายกำหนด เช่น อัฒจันทร์ เขื่อน สะพาน อุโมงค์ ป้าย อู่เรือ. (ป., ส. อาคาร, อคาร).”

ต่อมา พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ปรับปรุงคำนิยามใหม่เป็นดังนี้ –

“อาคาร : (คำนาม) เรือน, โรง, สิ่งที่ก่อสร้างขึ้นที่มีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น. (ป., ส. อาคาร, อคาร).”

ภัตต + อคาร = ภัตตาคาร แปลตามศัพท์ว่า “โรงเรือนที่เลี้ยงอาหาร”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ภัตตาคาร : (คำนาม) อาคารที่จำหน่ายอาหารและเครื่องดื่ม ค่อนข้างใหญ่และหรูหรา. (ป. ภตฺต + อคาร).”

ขยายความ :

คำว่า “ภัตตาคาร” ถ้าถามว่า ภาษาอังกฤษว่าอย่างไร คนรุ่นใหม่สมัยนี้จะตอบได้ทันว่า restaurant

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล restaurant เป็นบาลี ดังนี้:

lahubhojanāgāra ลหุโภชนาคาร (ละ-หุ-โพ-ชะ-นา-คา-ระ) แปลตามศัพท์ว่า “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างเบา” หรือ “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างเร็ว” หรือแปลชัด ๆ ว่า “ร้านกินเร็ว”

คำว่า “ลหุโภชนาคาร” = โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างเร็ว ชวนให้ถามว่า ถ้าเช่นนั้นก็ต้องมี “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างหนัก” หรือ “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างช้า” ด้วยใช่ไหม?

“โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างหนัก” หรือ “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างช้า” คือโรงเรือนแบบไหน?

ตอบตามความเห็นของผู้เขียนบาลีวันละคำ ก็คือ ครัวที่มีอยู่ตามบ้านเรือนปกติทั่วไป นั้นแหละคือ “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างหนัก” หรือ “โรงเรือนที่ปรุงอาหารอย่างช้า”

หมายความว่า ครัวปกติตามบ้านเรือน ต้องมีสัมภาระมาก ต้องจัดหาจัดเตรียมเครื่องปรุงเครื่องประกอบต่าง ๆ อีกมาก เพราะต้องทำอาหารเป็นประจำทุกวัน กินอาหารอยู่กับบ้านก็คือกินจากโรงเรือนที่มีสัมภาระมาก กินแล้วคนในบ้านก็ต้องเก็บต้องล้างต้องทำความสะอาดเอง นอกจากต้องมีสัมภาระมากแล้วก็ยังมีภาระอื่น ๆ อีกมากด้วย

แต่ถ้ากินอาหารที่ restaurant หรือ “ลหุโภชนาคาร” นอกจากจ่ายค่าอาหารก็ไม่ต้องมีภาระอะไรเลย นั่งรอแล้วก็มีคนยกมาให้กิน กินเสร็จ จ่ายเงินแล้วก็ไปได้เลย สะดวกสบายคล่องตัวดีทุกประการ อย่างนี้แหละจึงเรียกว่า “ลหุโภชนาคาร” หรือ “ร้านกินเร็ว”

ทำให้นึกถึงคำอังกฤษที่เราเคยพูดกันสนุก ๆ คำหนึ่งว่า fast food

แปลอย่างสุภาพว่า “อาหารจานด่วน”

มีผู้แปลอย่างถึงลูกถึงคนว่า “แดกด่วน”

ตรงกับความหมายของ “ลหุโภชนาคาร” = “ร้านกินเร็ว” พอดิบพอดี!

…………..

ดูก่อนภราดา!

อดีต: ไปเยี่ยมญาติต่างถิ่น

: พักที่บ้าน

: กินอาหารที่ครัว

ปัจจุบัน: ไปเยี่ยมญาติต่างถิ่น

: โรงแรมเป็นบ้าน

: ร้านอาหารเป็นครัว