ธุดงคเสวี (บาลีวันละคำ 4,971)
ธุดงคเสวี
พระธุดงค์ตัวจริง
อ่านว่า ทุ-ดง-คะ-เส-วี
ประกอบด้วยคำว่า ธุดงค + เสวี
(๑) “ธุดงค”
บาลีเป็น “ธุตงฺค” อ่านว่า ทุ-ตัง-คะ (เป็น “ธูตงฺค” ก็มี ต่างกันที่ ธุ– กับ ธู-) ประกอบด้วย ธุต + องฺค
(ก) “ธุต” รากศัพท์มาจาก ธุ (ธาตุ = กำจัด) + ต ปัจจัย
: ธุ + ต = ธุต แปลตามศัพท์ว่า “กำจัดอกุศลธรรม”
(ข) “องฺค” (อัง-คะ) คือที่ในภาษาไทยใช้ว่า “องค์” (อง) แปลว่า ส่วนของร่างกาย, อวัยวะ, ชิ้นส่วน, ส่วนประกอบ, ส่วนประกอบของทั้งหมด หรือของระบบ
ธุต + องฺค = ธุตงฺค แปลตามศัพท์ว่า “องค์แห่งผู้กำจัด” “องค์เป็นเครื่องขัดเกลาอกุศลธรรม”
บาลี “ธุตงฺค” ภาษาไทยใช้ว่า “ธุดงค์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า
“ธุดงค-, ธุดงค์ : (คำนาม) องค์ประกอบเครื่องกำจัดกิเลส, ชื่อวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัดของภิกษุซึ่งเป็นเครื่องกำจัดกิเลส มี ๑๓ อย่าง เช่น การอยู่ในป่า การอยู่โคนไม้. (ป. ธูตงฺค).”
(๒) “เสวี”
อ่านว่า เส-วี รากศัพท์มาจาก เสวฺ (ธาตุ = เสพ, คบหา, ประพฤติ) + ณี ปัจจัย, ลบ ณ (ณี > อี)
: เสวฺ + ณี = เสวณี > เสวี แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เสพ” “ผู้คบหา” “ผู้ประพฤติ” หมายถึง ผู้รับใช้, ผู้ปรนนิบัติ (serving, practising)
ธุตงฺค + เสวี = ธุตงฺคเสวี (ทุ-ตัง-คะ-เส-วี) แปลว่า “ผู้ปรนนิบัติธุดงค์” หมายถึง ผู้ประพฤติธุดงค์
“ธุตงฺคเสวี” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ธุดงคเสวี” เป็นคำเรียกพระภิกษุผู้ประพฤติธุดงควัตร ที่เรามักเรียกกันว่า “พระธุดงค์”
อภิปรายขยายความ :
คนไทยพูดคำว่า “พระธุดงค์” ด้วยความเข้าใจผิดเป็นส่วนมาก คือเมื่อใดก็ตามที่เห็นพระแบกกลด สะพายบาตร สะพายย่าม เดินอยู่ข้างทางหรือที่ไหน ๆ สักแห่ง หรือเห็นพระปักกลดพำนักอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ก็จะเรียก จะพูด หรือจะบอกกันทันทีว่า “พระธุดงค์”
คนไทยส่วนมากไม่มีความรู้และไม่เข้าใจด้วยซ้ำไปว่า ที่เรียกว่า “ธุดงค์” นั้นคืออะไร
ธุดงค์คืออะไร ขอสรุปความจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต มาเสนอดังต่อไปนี้ :
…………..
ธุดงค์ หมายถึง องค์คุณเครื่องสลัดหรือกำจัดกิเลส, ข้อปฏิบัติประเภทวัตรที่ผู้สมัครใจจะพึงสมาทานประพฤติได้ เพื่อเป็นอุบายขัดเกลากิเลส ช่วยส่งเสริมความมักน้อยและสันโดษเป็นต้น (Dhutaŋga: means of shaking off or removing defilements; austere practices; ascetic practices) มี 13 ข้อ คือ
1. ปังสุกูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตร – refuse-rag-wearer’s practice)
2. เตจีวริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือทรงเพียงไตรจีวรเป็นวัตร – triple-robe-wearer’s practice)
3. ปิณฑปาติกังคะ (องค์แห่งผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร – alms-food-eater’s practice)
4. สปทานจาริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับเป็นวัตร – house-to-house-seeker’s practice)
5. เอกาสนิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือนั่งฉัน ณ อาสนะเดียวเป็นวัตร คือฉันวันละมื้อเดียว ลุกจากที่แล้วไม่ฉันอีก – one-sessioner’s practice)
6. ปัตตปิณฑิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือฉันเฉพาะในบาตรเป็นวัตร คือ ไม่ใช้ภาชนะใส่อาหารเกิน 1 อย่างคือบาตร – bowl-food-eater’s practice)
7. ขลุปัจฉาภัตติกังคะ (องค์แห่งผู้ถือห้ามภัตที่ถวายภายหลังเป็นวัตร คือเมื่อได้ปลงใจกำหนดอาหารที่เป็นส่วนของตน ซึ่งเรียกว่าห้ามภัต ด้วยการลงมือฉันเป็นต้นแล้ว ไม่รับอาหารที่เขานำมาถวายอีก แม้จะเป็นของประณีต – later-food-refuser’s practice)
8. อารัญญิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร อยู่ห่างบ้านคนอย่างน้อย 500 ชั่วธนู คือ 25 เส้น – forest-dweller’s practice)
9. รุกขมูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร – tree-rootdweller’s practice)
10. อัพโภกาสิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ที่แจ้งเป็นวัตร – open-air-dweller’s practice)
11. โสสานิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ป่าช้าเป็นวัตร – charnel-ground-dweller’s practice)
12. ยถาสันถติกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ในเสนาสนะแล้วแต่เขาจัดให้ – any-bed-user’s practice)
13. เนสัชชิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือการนั่งเป็นวัตร คือเว้นนอน อยู่ด้วยเพียง 3 อิริยาบถ – sitter’s practice)
…………..
“ธุดงคเสวี” เป็นคำที่ผู้เขียนบาลีวันละคำคิดขึ้น โดยแปลงมาจากคำในคัมภีร์วิสุทธิมรรคตอนที่แสดงเรื่องธุดงค์ มีตอนหนึ่งท่านใช้คำว่า “ธุตงฺคเสวนา”
“เสวนา” เป็นกิริยานาม หรืออาการนาม แปลตามศัพท์ว่า “การเสพ” “การคบหา” “การประพฤติ”
“เสวนา” แปลงเป็นนามที่หมายถึงบุคคล เปลี่ยนรูปเป็น “เสวี” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เสพ” “ผู้คบหา” “ผู้ประพฤติ”
“ธุดงคเสวี” จึงหมายถึง พระภิกษุสามเณรผู้ปฏิบัติธุดงค์
ถ้าเบื่อคำว่า “พระธุดงค์” จะเปลี่ยนมาใช้คำว่า “ธุดงคเสวี” ดูบ้างก็ได้ ฟังดูดีไปอีกแบบหนึ่ง
ขอฝากไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ถ้าตั้งใจขัดเกลาตนเอง
: ก็อย่าเกรงว่าจะไม่มีใครเลื่อมใส
#บาลีวันละคำ (4,971)
21-1-69
…………………………….
…………………………….
