ปริสมณโฑ (บาลีวันละคำ 5,043)

ปริสมณโฑ

มณโฑที่น่ารัก

มีใครรู้จักบ้างไหม

อ่านว่า ปะ-ริ-สะ-มน-โท

ประกอบด้วยคำว่า ปริส + มณโฑ

(๑) “ปริส”

อ่านว่า ปะ-ริ-สะ รูปคำเดิมในบาลีเป็น “ปริสา” อ่านว่า ปะ-ริ-สา รากศัพท์มาจาก –

(1) ปริ (คำอุปสรรค = รอบ) + สิทฺ (ธาตุ = ปล่อย) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์, ลบ อิ และ ท ที่ สิทฺ (สิทฺ > ส)

: ปริ + สิทฺ = ปริสิทฺ + อ = ปริสิท > ปริส + อา = ปริสา แปลตามศัพท์ว่า “หมู่ที่มาโดยรอบ”

(2) ปริ (คำอุปสรรค = รอบ) + สิ (ธาตุ = คบหา) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์, ลบ อิ ที่ สิ (สิ > ส)

: ปริ + สิ = ปริสิ > ปริส + อ = ปริส + อา = ปริสา แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่พบปะกันโดยรอบ”

“ปริสา” ในบาลีใช้ในความหมายว่า คนที่แวดล้อมอยู่, กลุ่มหรือหมู่ชน, ประชาชน, ชุมนุม, กลุ่มชน, พวกพ้อง, คณะหรือหมู่เหล่า, สมัชชา, สมาคม, ฝูงชน (surrounding people, group, collection, company, assembly, association, multitude)

บาลี “ปริสา” สันสกฤตเป็น “ปริษทฺ” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ปริษทฺ : (คำนาม) ‘บริษัท,’ สภา, ที่ประชุม ( = บันดาผู้ที่มาประชุม); an assembly, an audience or congregation, meeting.”

ปริสา > ปริษทฺ ภาษาไทยใช้อิงสันสกฤตเป็น “บริษัท” (บอ-ริ-สัด)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“บริษัท : (คำนาม) หมู่, คณะ, เช่น พุทธบริษัท, ที่ประชุม เช่น จะพูดอย่างไรต้องดูบริษัทเสียก่อน; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) รูปแบบการดำเนินกิจการธุรกิจเพื่อหากำไร ที่จัดตั้งขึ้นเป็นนิติบุคคล โดยแบ่งทุนเป็นหุ้นมีมูลค่าเท่า ๆ กัน มีผู้ถือหุ้นต่างรับผิดจำกัดเพียงไม่เกินจำนวนเงินที่ตนยังส่งใช้ไม่ครบมูลค่าของหุ้นที่ตนถือ บริษัทมี ๒ ประเภท คือ บริษัทจำกัด และบริษัทมหาชนจำกัด. (ส. ปริษทฺ; ป. ปริสา).”

(๒) “มณโฑ” 

ภาษาไทยอ่านว่า มน-โท เขียนแบบบาลีเป็น “มณฺโฑ” (มีจุดใต้ ณฺ) รูปคำเดิมเป็น “มณฺฑ” อ่านตามเสียงบาลีว่า มัน-ดะ รากศัพท์มาจาก –

(1) มณฺฑฺ (ธาตุ = ประดับ) + อ (อะ) ปัจจัย)

: มณฺฑฺ + อ = มณฺฑ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่เป็นเครื่องประดับ”

มีรูปวิเคราะห์ (กระบวนการกระจายคำเพื่อหาความหมาย) ดังนี้

– มณฺฑติ อเนนาติ มณฺโฑ = เขาย่อมประดับด้วยส่วนนี้ เหตุนั้น ส่วนนี้จึงชื่อว่า “มณฺโฑ” (ส่วนที่เป็นเครื่องประดับ)

(2) มนฺ (ธาตุ = รู้) + ฑ ปัจจัย, แปลง นฺ เป็น ณ

: มนฺ + ฑ = มนฺฑ > มณฺฑ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนเป็นเหตุให้รู้”

มีรูปวิเคราะห์ ดังนี้

– มนติ เอเตนาติ มณฺโฑ = เขาย่อมรู้ด้วยส่วนนี้ เหตุนั้น ส่วนนี้จึงชื่อว่า “มณฺโฑ” (ส่วนเป็นเหตุให้รู้)

“มณฺฑ” ตามรากศัพท์นี้หมายถึง ส่วนยอด, สาระสำคัญ, หัวกะทิ, ส่วนบนของนมหรือเนย

(3) มํ (แทนศัพท์ว่า “รตฺตนฺธการ” = ความมืดในราตรี) + ฑิ (ธาตุ = กำจัด) อ (อะ) ปัจจัย, แปลงนิคหิตเป็น ณ (มํ > มณฺ), ลบสระที่สุดธาตุ (ฑิ > ฑ)

: มํ + ฑิ = มํฑิ > มณฺฑิ > มณฺฑ + อ = มณฺฑ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กำจัดความมืด”

มีรูปวิเคราะห์ ดังนี้

– มํ รตฺตนฺธการํ เฑติ วินาเสตีติ มณฺโฑ = เขาย่อมกำจัด คือทำความมืดให้หายไป เหตุนั้น จึงชื่อว่า “มณฺโฑ” (ผู้กำจัดความมืด)

“มณฺฑ” ตามรากศัพท์นี้หมายถึง แสงแดด, สิ่งที่ผ่องใส

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกความหมายของ “มณฺฑ” ในบาลีไว้ดังนี้ –

(1) ความหมายปกติ: the top part, best part of milk or butter, etc. i. e. cream, scum (ส่วนบน, ส่วนที่ดีที่สุดของนมหรือเนย, ฯลฯ คือ หัวนม, นมที่ลอยอยู่เป็นฝา)

(2) ความหมายเชิงอุปมา: essence of, the pick of, finest part of anything (หัวกะทิ, ส่วนที่เลือกไว้ (ล้วนแต่ดี ๆ), ส่วนที่ดีที่สุด)

แถมภาษาไทย :

มุทิตา

ทีฆายุโก

ทูต

3 คำนี้มักมีผู้เขียนเป็น –

มุฑิตา

ฑีฆายุโก

ฑูต

โปรดทราบว่านั่นเป็นคำที่เขียนผิด

โปรดช่วยกันจำไว้ว่า 3 คำนี้ใช้ ท ทหาร ไม่ใช่ ฑ มณโฑ

…………..

มุทิตา

ทีฆายุโก

ทูต

3 คำนี้ ใช้ ท ทหาร 

มุทิตา ท ทหาร 

ทีฆายุโก ท ทหาร

ทูต ท ทหาร 

…………..

ปริสา + มณฺฑ ใช้สูตร “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ ปริสา (ปริสา > ปริส) 

ปริสา + มณฺฑ = ปริสามณฺฑ > ปริสมณฺฑ แปลว่า “บริษัทที่ผ่องใส” หมายถึง กลุ่มคนที่ประพฤติดีปฏิบัติชอบ ไม่ทำผิดทำชั่ว 

“ปริสมณฺฑ” แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ ปุงลิงค์ เปลี่ยนรูปเป็น “ปริสมณฺโฑ” อ่านตามเสียงบาลีว่า ปะ-ริ-สะ-มัน-โด

“ปริสมณฺโฑ” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปริสมณโฑ” (ไม่มีจุดใต้ ณ) อ่านตามแบบไทยว่า ปะ-ริ-สะ-มน-โท

ขยายความ : 

“ปริสมณโฑ” เป็นคำที่ปรากฏในพระสูตรหนึ่งในทุกนิบาต อังคุตรนิกาย (ทุกนิบาต อ่านว่า ทุ-กะ-นิ-บาด) เป็นพุทธดำรัสที่ตรัสถึงภิกษุในพระศาสนานี้

พระพุทธดำรัสคำบาลีและคำแปลเป็นดังนี้ –

…………..

เทฺวมา  ภิกฺขเว  ปริสา  

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทเหล่านี้มีสองจำพวก

กตมา เทฺว 

สองจำพวกเป็นไฉน? 

ปริสกสโฏ  จ  ปริสมณฺโฑ  จ  ฯ 

คือ บริษัทขยะหนึ่ง บริษัทใสสะอาดหนึ่ง

กตโม  จ  ภิกฺขเว  ปริสกสโฏ  

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทขยะเป็นไฉน?

อิธ  ภิกฺขเว  ยสฺสํ  ปริสายํ  ภิกฺขู  ฉนฺทาคตึ  คจฺฉนฺติ  โทสาคตึ  คจฺฉนฺติ  โมหาคตึ  คจฺฉนฺติ  ภยาคตึ  คจฺฉนฺติ 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุในบริษัทใดย่อมลุแก่ฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ 

อยํ  วุจฺจติ  ภิกฺขเว  ปริสกสโฏ  ฯ 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทเช่นนี้เรียกว่าบริษัทขยะ

กตโม  จ  ภิกฺขเว  ปริสมณฺโฑ 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทใสสะอาดเป็นไฉน?

อิธ  ภิกฺขเว  ยสฺสํ  ปริสายํ  ภิกฺขู  น  ฉนฺทาคตึ  คจฺฉนฺติ  น  โทสาคตึ  คจฺฉนฺติ  น  โมหาคตึ  คจฺฉนฺติ  น  ภยาคตึ  คจฺฉนฺติ 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุในบริษัทใดย่อมไม่ลุแก่ฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ 

อยํ  วุจฺจติ  ภิกฺขเว  ปริสมณฺโฑ  ฯ 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทเช่นนี้เรียกว่าบริษัทใสสะอาด

อิมา  โข  ภิกฺขเว  เทฺว  ปริสา 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมีสองจำพวกเหล่านี้แล

เอตทคฺคํ  ภิกฺขเว  อิมาสํ  ทฺวินฺนํ  ปริสานํ  ยทิทํ  ปริสมณฺโฑติ  ฯ 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัทสองจำพวกนี้ บริษัทใสสะอาดนับว่าเป็นเลิศ

ที่มา: ทุกนิบาต อังคุตรนิกาย พระไตรปิฎกเล่ม 20 ข้อ 291

…………..

ศึกษาเพิ่มเติมได้ที่ลิงก์นี้

https://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=20&i=291

…………..

แถม : 

ผู้เขียนบาลีวันละคำเชื่อว่า นักเรียนบาลีของเราไม่เคยศึกษาพระสูตรนี้ และไม่เคยเห็นพระสูตรนี้ด้วย เพราะพระสูตรนี้ไม่ได้อยู่ในคัมภีร์ที่ใช้เป็นแบบเรียนในหลักสูตร ทั้ง ๆ ที่พระสูตรนี้มีอยู่ในพระไตรปิฎก-ซึ่งวางอยู่ใกล้ ๆ ตัวนี่เองแท้ ๆ!

นี่คือจุดอ่อน จุดอับ และจุดดับของพระพุทธศาสนาในเมืองไทย คือเรียนบาลี แต่ไม่ศึกษาพระไตรปิฎก

แต่ที่น่าสยองยิ่งกว่านั้นก็คือ จุดอ่อน จุดอับ และจุดดับนี้ ผู้บริหารการพระศาสนาของเรา-รวมทั้งตัวนักเรียนบาลีเองด้วย-ยังไม่ตระหนักและยังไม่ตระหนกใด ๆ ทั้งสิ้น!!

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้าไม่มีผู้มีฤทธิ์เหมือนพระมหาโมคคัลลานะ

: สังคมสงฆ์ที่มีบริษัทขยะจะบริสุทธิ์ได้อย่างไร

#บาลีวันละคำ (5,043) 

3-4-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….