ฉัฑฑิตาวาส (บาลีวันละคำ 5,042)

ฉัฑฑิตาวาส

วัดร้าง

อ่านว่า ฉัด-ดิ-ตา-วาด

แยกศัพท์เป็น ฉัฑฑิต + อาวาส

(๑) “ฉัฑฑิต” 

เขียนแบบบาลีเป็น “ฉฑฺฑิต” อ่านว่า ฉัด-ดิ-ตะ รากศัพท์มาจาก ฉฑฺฑฺ (ธาตุ = ละ, ทิ้ง) + ต ปัจจัย, ลง อิ อาคมระหว่างธาตุกับปัจจัย (ฉฑฺฑ + อิ + ต)

: ฉฑฺฑ + อิ + ต = ฉฑฺฑิต แปลตามศัพท์ว่า “อัน-ทิ้งไปแล้ว” 

พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ แปล “ฉฑฺฑิต” ว่า thrown out, vomited; cast away, rejected, left behind (ทิ้งแล้ว, อาเจียนออกมา; โยนไป, ไม่รับเอา, อันเหลือไว้ในเบื้องหลัง) 

(๒) “อาวาส”

บาลีอ่านว่า อา-วา-สะ รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่วไป) + วสฺ (ธาตุ = อยู่) + ณ ปัจจัย

ทบทวนหลักการทางไวยากรณ์ของ ณ ปัจจัย :

(1) ณ ปัจจัย หรือปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ (เช่น เณ ณฺย) ลงแล้ว “ลบ ณ ทิ้งเสีย” 

(2) มีอำนาจ “ทีฆะต้นธาตุ” คือธาตุที่มี 2 พยางค์ ถ้าพยางค์แรกเสียงสั้นก็ยืดเป็นเสียงยาว (อะ เป็น อา, อิ เป็น อี, อุ เป็น อู) ในที่นี้ วสฺ ธาตุ “ว” เสียงสั้น จึงยืดเป็น “วา” 

: อา + วสฺ = อาวสฺ + ณ = อาวสณ > อาวส > อาวาส แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่มาอยู่” = มาถึงตรงนั้นแล้วก็อยู่ จึงเรียกที่ตรงนั้นว่า “อาวาส” หมายถึง การพักแรม, การพักอยู่, การอาศัยอยู่, การอยู่; ที่อยู่, ที่พำนัก (sojourn, stay, dwelling, living; dwelling-place, residence)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “อาวาส” ไว้ดังนี้ –

“อาวาส : (คำนาม) วัด เช่น เจ้าอาวาส ที่อยู่ เช่น พุทธาวาส (พุทธ + อาวาส) คือ ที่ประดิษฐานพระพุทธรูป หมายถึง โบสถ์ วิหาร สังฆาวาส (สังฆ + อาวาส) คือ ที่อยู่ของพระสงฆ์; ผู้ครอบครอง เช่น ฆราวาส (ฆร + อาวาส) คือ ผู้ครอบครองเรือน หรือผู้อยู่ครองเรือน. (ป., ส.).”

ตามหลักเดิมอันถือกันว่าเป็นมาตรฐานกลาง ท่านแบ่งผังอาวาสเป็น 3 เขต ตามแนวแห่งพระรัตนตรัย คือ –

1 เขตที่มีโบสถ์ วิหาร เจดีย์ สถูป พระธาตุ เรียกว่า “พุทธาวาส”

2 เขตที่มีศาลาการเปรียญ หอไตร หอสวดมนต์ เรียกว่า “ธัมมาวาส”

3 เขตที่เป็นกุฏิที่พระสงฆ์อยู่ เรียกว่า “สังฆาวาส”

ฉฑฺฑิต + อาวาส = ฉฑฺฑิตาวาส (ฉัด-ดิ-ตา-วา-สะ) แปลว่า “อาวาสอันบุคคลทิ้งไปแล้ว” หมายถึง วัดร้าง

“ฉฑฺฑิตาวาส” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ฉัฑฑิตาวาส” (ฉัด-ดิ-ตา-วาด)

คำว่า “ฉัฑฑิตาวาส” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 

ขยายความ : 

คำว่า “ฉัฑฑิตาวาส” เป็นคำที่ผู้เขียนบาลีวันละคำคิดขึ้นมาเอง และเชื่อได้ว่าเป็นคำที่ไม่มีใครพูดในภาษาไทย 

เหตุที่คิดคำนี้ก็เนื่องจากได้เห็นโพสต์ของญาติมิตรบางท่าน “เล่น” เรื่องวัดร้าง บอกว่าในประเทศไทยมีวัดร้าง 5,000 (ห้าพัน) วัด และบอกว่าเหตุที่มีวัดร้างมากถึงขนาดนี้ก็เพราะ-อย่างนั้น ๆ ถ้าแก้ปัญหานี้ไม่ได้ก็จะเกิดปัญหาอย่างโน้น ๆ 

แต่วิธีแก้ปัญหา จะต้องทำอย่างนี้ 1-2-3- มักจะไม่บอก และทำอย่างไรผู้มีอำนาจหน้าที่จึงจะลุกขึ้นมาแก้ปัญหา-ซึ่งเป็นจุดที่สำคัญมาก-ก็ไม่มีใครบอกได้ จึงเท่ากับช่วยกันลากเอาปัญหามากองไว้ แต่ทำอย่างไรจึงจะแก้ปัญหาได้ ไม่มีใครบอกได้

ผู้เขียนบาลีวันละคำเห็นคำว่า “วัดร้าง” ก็คิดตามประสานักเรียนบาลี คือคิดว่า “วัดร้าง” บาลีว่าอย่างไร 

ตรวจดูในคัมภีร์พระไตรปิฎกและอรรถกถาแปล มีคำว่า “วัดร้าง” ตามไปดูในฉบับบาลี พบว่าต้นฉบับบาลีใช้คำว่า “ฉฑฺฑิตวิหาร” (สมันตปาสาทิกา ภาค 1 ทุติยปาราชิกวณฺณนา หน้า 565) 

ผู้เขียนบาลีวันละคำไม่ใช่คำว่า “ฉัฑฑิตวิหาร” แต่ใช้คำว่า “ฉัฑฑิตาวาส” เพราะในความเข้าใจของคนไทย เราแยกความหมายของ “วิหาร” กับ “อาวาส” ค่อนข้างเด็ดขาด

โปรดเปรียบเทียบคำนิยามในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ซึ่งบอกไว้ดังนี้ –

(1) วิหาร, วิหาร– : (คำนาม) วัด, ที่อยู่ของพระสงฆ์; ที่ประดิษฐานพระพุทธรูป, คู่กับ โบสถ์; การพักผ่อน เช่น ทิวาวิหาร ว่า การพักผ่อนในเวลากลางวัน. (ป., ส.).

(2) อาวาส : (คำนาม) วัด เช่น เจ้าอาวาส ที่อยู่ เช่น พุทธาวาส (พุทธ + อาวาส) คือ ที่ประดิษฐานพระพุทธรูป หมายถึง โบสถ์ วิหาร สังฆาวาส (สังฆ + อาวาส) คือ ที่อยู่ของพระสงฆ์; ผู้ครอบครอง เช่น ฆราวาส (ฆร + อาวาส) คือ ผู้ครอบครองเรือน หรือผู้อยู่ครองเรือน. (ป., ส.).

แม้คำนิยามในพจนานุกรมฯ จะเหมือนกันอยู่บ้าง คือ “วิหาร” หมายถึง “วัด” และ “อาวาส” ก็หมายถึง “วัด” แต่ในความเข้าใจของคนไทย —

“อาวาส” หมายถึง วัด

“วิหาร” หมายถึง ที่ประดิษฐานพระพุทธรูป, คู่กับ โบสถ์

เพราะฉะนั้น ใช้คำว่า “วิหาร” อาจดิ้นได้ แต่ใช้คำว่า “อาวาส” ดิ้นไม่ได้ คือหมายถึง “วัด” แน่ ๆ และถ้า “อาวาส” จะหมายถึงที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ก็ต้องเป็น “พุทธาวาส” ไม่ใช่ “อาวาส” คำเดียว

คำว่า “ฉัฑฑิตาวาส” ที่เสนอในวันนี้ไม่ได้มุ่งหมายจะให้ใครเอาไปใช้เอาไปพูด เพราะทั้งรูปทั้งเสียงไม่เอื้ออำนวยให้พูดติดปาก แต่นำมาเสนอในฐานะเป็น “ปทปูรณะ” คือ เพื่อให้มีคำในบัญชีครบตามที่ควรจะมี เผื่อมีใครถามหา จะได้ตอบได้ว่าคำนี้ก็มีอยู่

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้าสังคมสงฆ์รักษาพระธรรมวินัย

: สังคมไทยก็จะรักษาวัดไม่ให้ร้าง

#บาลีวันละคำ (5,042) 

2-4-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….