เปรมปรีดิ์ (บาลีวันละคำ 5,069)

25 กันยายน 2026 suriyan bunthae

เปรมปรีดิ์

คำบาลีว่าอ่างไร

เราพูดและเขียนคำว่า “เปรมปรีดิ์” กันอยู่บ่อย ๆ โดยไม่ได้นึกว่าคำเดิมเป็นภาษาอะไร เข้าใจกันว่าเป็นคำไทย หรือถ้ามาจากภาษาอื่น บัดนี้ก็เป็นคำไทยไปเรียบร้อยแล้ว รู้ความหมายก็พอแล้ว ไม่จำเป็นจะต้องรู้ว่าคำเดิมเป็นภาษาอะไร

บาลีวันละคำขอชวนให้เรียนรู้

(๑) “เปรม” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เปรม : (คำกริยา) สบาย, รื่นเริง, อิ่มใจ. (คำนาม) ความรัก, ความชอบใจ. (ส.).”

พจนานุกรมฯ บอกว่า “เปรม” เป็นรูปคำสันสกฤต (ส. ในวงเล็บหมายถึง สันสกฤต)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “เปฺรมนฺ” (ปฺเร-มัน) บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“เปฺรมนฺ : (คำนาม) ‘เปรมัน,’ ความรัก, ความกรุณา; ความประโมท, ความยินดี; พระอินทร์; อากาศ; affection, kindness; pleasure, joy; Indra; air.”

ถ้าสันสกฤตเป็น “เปฺรมนฺ” บาลีก็เป็น “เปม” อ่านว่า เป-มะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ปี (ธาตุ = อิ่มเอิบ) + อิม ปัจจัย, “ลบสระหน้า” คือ อี ที่ ปี (ปี > ป), แผลง อิ ที่ อิ-(ม) เป็น เอ (อิม > เอม)

: ปี > ป + อิม = ปิม > เปม แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะแห่งความอิ่มเอิบ”

(2) ปิย (ความรัก) + อิม ปัจจัย, แปลง ปิย เป็น ป, แผลง อิ ที่ อิ-(ม) เป็น เอ (อิม > เอม)

: ปิย > ป + อิม = ปิม > เปม แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะแห่งความรัก”

“เปม” (นปุงสกลิงค์) หมายถึง ความรัก, ความเยื่อใย, ความเสน่หา (love, affection)

อภิปรายแทรก :

ในความเข้าใจของคนทั่วไป “เปรม” ในภาษาไทยมักใช้ประกอบกิริยา กิน บริโภค ใช้สอย เสพสุข มีความหมายว่า อย่างเหลือเฟือ อย่างล้นเหลือ อย่างสะดวกสบาย อย่างสนุกสนาน อย่างเต็มที่

ภาษาที่พูดมักฟังดูเป็นภาษาปาก เช่น “กินกันเปรมไปเลย” “ล่อกันเปรมเชียวนะ”

“เปรม” ตามความหมายดังกล่าวนี้ ผู้เขียนบาลีวันละคำไม่แน่ใจว่าเป็นคำเดียวกับ “เปม” ในบาลี หรือ “เปฺรมนฺ” ในสันสกฤต พอดีพอร้ายอาจเป็น “เปรม” แบบไทย ๆ ก็เป็นได้

น่าสังเกตว่า “เปรม” ที่หมายถึง ความรัก, ความชอบใจ นั้น ในภาษาไทยเป็นความหมายที่แทบจะไม่มีใครนึกถึง หรือจะกล่าวว่า-แทบจะไม่มีใครรู้จัก-ก็คงจะไม่ผิด

(๒) “ปรีดิ์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บรวมไว้เป็น 3 คำ คือ “ปรีดิ” “ปรีดิ์” และ “ปรีดี” บอกไว้ว่า –

“ปรีดิ, ปรีดิ์, ปรีดี : (คำนาม) ความอิ่มใจ, ความปลื้มใจ, ความยินดี. (ส. ปฺรีติ; ป. ปีติ).”

พจนานุกรมฯ บอกว่า “ปรีดิ์” รูปคำสันสกฤตเป็น “ปฺรีติ”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ปฺรีติ : (คำนาม) ‘ปรีติ’ ความยินดี, ความปราโมท, ความสุข; ความรัก, ความเสน่หา, ความนับถือ, วธูของกามเทพ; นักษัตรโยคที่สองในจำนวนยี่สิบเจ็ด; joy, pleasure, happiness; love, affection, regard; the wife of Kāmadeva or Cupid; the second of the twenty-seven astronomical yogas.”

สันสกฤตเป็น “ปฺรีติ” บาลีเป็น “ปีติ” รากศัพท์มาจาก ปี (ธาตุ = ยินดี, ชอบใจ) + ติ ปัจจัย

: ปี + ติ = ปีติ (อิตถีลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “กิริยาที่ยินดี”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ปีติ” ว่า emotion of joy, delight, zest, exuberance (ความรู้สึกยินดี, ความอิ่มใจ, ความปราโมทย์, ความซาบซ่านหรือดื่มด่ำ)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ปีติ : (คำนาม) ความปลาบปลื้มใจ, ความอิ่มใจ. (ป.; ส. ปฺรีติ).”

บาลี “ปีติ” ภาษาไทยก็ใช้เป็น “ปีติ” โปรดสังเกตว่าคำนี้สะกดเป็น ปี– สระ อี ไม่ใช่ ปิ– สระ อิ

“ปีติ” ปี– สระ อี

ไม่ใช่ “ปิติ” ปิ– สระ อิ ดังที่มักจะเขียนกันผิด ๆ

เปม > เปฺรมนฺ > เปรม

ปีติ > ปฺรีติ > ปรีดิ์

เปรม + ปรีดิ์ = เปรมปรีดิ์

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –