รัฐนาวา (บาลีวันละคำ 5,068)

รัฐนาวา

บ้านเมืองมีราคามากกว่าเรือ

อ่านว่า รัด-ถะ-นา-วา

ประกอบด้วยคำว่า รัฐ + นาวา

(๑) รัฐ

บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ รากศัพท์มาจาก –

(1) รฐฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง ฐต (คือ ฐ ที่ รฐ + ต ปัจจัย)เป็น ฏฐ ( –ฐต > –ฏฺฐ)

: รฐฺ + ต = รฐต > รฏฺฐ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” 

(2) รชิ (ธาตุ = เจาะ, ทำลาย) + ต ปัจจัย, ลบสระท้ายธาตุ (รชิ > รช), แปลง ชต เป็น ฏฐ

: รชิ > รช + ต = รชต > รฏฺฐ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง)

“รฏฺฐ” ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “รฏฺฐ” ว่า reign, kingdom, empire; country, realm (รัฐ, อาณาจักร, จักรวรรดิ, ประเทศ, แผ่นดิน) 

ในภาษาไทย ท่านให้ตัด ฏ ปฏัก ออก “รฏฺฐ” จึงเขียนเป็น “รัฐ” ถ้าอยู่ท้ายคำ อ่านว่า รัด (เคยมีนิยมพูดกันเป็น รัด-ถะ อยู่บ้าง) ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้ายอ่านว่า รัด-ถะ- เช่นในคำว่า “รัฐบาล” อ่านว่า รัด-ถะ-บาน 

“รัฐ” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“รัฐ, รัฐ– : (คำนาม) แคว้น เช่น รัฐปาหัง, บ้านเมือง เช่น กฎหมายสูงสุดของรัฐ, ประเทศ เช่น รัฐวาติกัน. (ป. รฏฺฐ; ส. ราษฺฏฺร).”

(๒) “นาวา”

อ่านว่า นา-วา รากศัพท์มาจาก –

(1) นุ (ธาตุ = ชมเชย, สรรเสริญ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อุ ที่ นุ เป็น โอ แล้วแปลง โอ เป็น อาว (อา-วะ) (นุ > โน > นาว) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: นุ + ณ = นุณ > นุ > โน > นาว + อา = นาวา แปลตามศัพท์ว่า “พาหนะอันผู้คนชมเชย” 

(2) นี (ธาตุ = นำไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อี ที่ นี เป็น เอ แล้วแปลง เอ เป็น อาว (อา-วะ) (นี > เน > นาว) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: นี + ณ = นีณ > นี > เน > นาว + อา = นาวา แปลตามศัพท์ว่า “พาหนะที่นำจากฝั่งไปสู่ฝั่ง” 

“นาวา” ในบาลีเป็นคำที่เราคุ้นกันดี แปลว่า เรือ (a boat, ship) 

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “นาวา” ไว้ 2 คำ บอกไว้ดังนี้ –

(1) นาวา ๑ : (คำนาม) ยศทหารเรือหรือทหารอากาศชั้นสัญญาบัตร สูงกว่าเรือเอกหรือเรืออากาศเอก ต่ำกว่าพลเรือตรีหรือพลอากาศตรี.

(2) นาวา ๒ : (คำที่ใช้ในบทกลอน) (คำนาม) เรือ เช่น นาวาแน่นเป็นขนัด ล้วนรูปสัตว์แสนยากร (กาพย์เห่เรือ). (ป.).

รัฐ + นาวา = รัฐนาวา (รัด-ถะ-นา-วา) เป็นคำที่มีผู้คิดขึ้น โดยมีแนวคิดว่า ประเทศชาติบ้านเมืองเปรียบเหมือนเรือลำหนึ่ง

คำว่า “รัฐนาวา” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ขยายความ : 

ข้อมูลภาพรวมโดย AI บอกความหมายของ “รัฐนาวา” ไว้ดังนี้ –

…………..

“รัฐนาวา” (Ship of State) เป็นอุปลักษณ์ที่เปรียบเทียบการบริหารประเทศเหมือนการเดินเรือ โดยมีผู้นำเป็นกัปตัน (นายท้ายเรือ) และประชาชนเป็นลูกเรือ ซึ่งต้องร่วมมือกันนำพาเรือผ่านมรสุมและอุปสรรคต่าง ๆ ไปให้ถึงจุดหมายอย่างปลอดภัย คำนี้มักถูกนำมาใช้ในบริบทการเมืองไทยเพื่อสะท้อนเสถียรภาพของรัฐบาล

…………..

ดูก่อนภราดา!

: มือไม่พาย

: อย่าเอาเท้าราน้ำ

#บาลีวันละคำ (5,068) 

28-4-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….