น้ำจัณฑ์ (บาลีวันละคำ 5,050)

22 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

น้ำจัณฑ์

น้ำอะไร

อ่านว่า น้ำ-จัน

ประกอบด้วยคำว่า น้ำ + จัณฑ์

(๑) “น้ำ”

เป็นคำไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

…………..

น้ำ :

(๑) (คำนาม) สารประกอบซึ่งมีองค์ประกอบเป็นธาตุไฮโดรเจนและออกซิเจนในอัตราส่วน ๑ : ๘ โดยน้ำหนัก เมื่อบริสุทธิ์มีลักษณะเป็นของเหลว ใส ไม่มีสี กลิ่น รส มีประโยชน์มาก เช่นใช้ดื่ม ชำระล้างสิ่งสกปรก, โบราณถือว่าเป็น ธาตุ ๑ ในธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม, ใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะเป็นน้ำหรือเหลวเหมือนน้ำ เช่น น้ำตา น้ำปลา น้ำส้ม

(๒) (คำนาม) โดยปริยายหมายถึง คุณสมบัติที่ถือว่าเป็นสาระของสิ่งที่กล่าวถึง เช่น น้ำคำ น้ำใจ น้ำพักน้ำแรง น้ำมือ

(๓) (คำนาม) ความแวววาว (ใช้แก่รัตนชาติ)

(๔) (คำนาม) ลักษณนามเรียกเรือที่ใช้มาแล้ว ๒ ปี ๓ ปี ว่า เรือ ๒ น้ำ เรือ ๓ น้ำ, และที่ใช้เกี่ยวกับน้ำหมายความว่า ครั้ง เช่น ล้าง ๓ น้ำ ต้ม ๓ น้ำ.

(๕) (คำวิเศษณ์) มีแสงแวววาว (ใช้แก่รัตนชาติ) เช่น เพชรน้ำหนึ่ง ทับทิมน้ำงาม.

…………..

(๒) “จัณฑ์”

เขียนแบบบาลีเป็น “จณฺฑ” อ่านว่า จัน-ดะ รากศัพท์มาจาก –

(1) จณฺฑฺ (ธาตุ = โกรธ, ดุร้าย) + อ (อะ) ปัจจัย

: จณฺฑฺ + อ = จณฺฑ (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ที่ดุร้าย” หมายถึง คนดุร้าย, ผู้หยาบกระด้าง, ผู้โกรธเคือง

(2) จฑิ (ธาตุ = หยาบ) + อ (อะ) ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมที่ต้นธาตุแล้วแปลงเป็น ณฺ, ลบสระหน้า คือ อิ ที่ (จ)-ฑิ

: จฑิ > จํฑิ > จณฺฑิ > จณฺฑ + อ = จณฺฑ (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่หยาบ” หมายถึง วัตถุที่หยาบ, วัตถุที่กระด้าง

บาลี “จณฺฑ” สันสกฤตก็เป็น “จณฺฑ”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“จณฺฑ : (คำวิเศษณ์) ดุ, ดุร้าย, โหดร้าย, มีความโกรธ; ร้อน, อุ่น; เผ็ดร้อน; fierce, violent, passionate; hot, warm; acrid or pungent; – (คำนาม) ต้นมะขาม; ทูตของพระยม; พระทุรคา; ไทตุย หรือเวตาล; ความร้อน; ความโกรธ; the tamarind tree; a messenger of Yama; the goddess Durga; heat, warmth; passion, wrath.”

พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ แปล “จณฺฑ” ว่า fierce, violent; quick-tempered, uncontrolled, passionate (ดุร้าย, รุนแรง; มีความรู้สึกรุนแรง, ระงับไม่ได้, เหี้ยมเกรียม, ขี้โมโห)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“จัณฑ-, จัณฑ์ : (คำวิเศษณ์) ดุร้าย, หยาบช้า, เกรี้ยวกราด, ฉุน, ฉุนเฉียว; ราชาศัพท์ใช้เรียกสุราหรือเมรัยว่า น้ำจัณฑ์. (ป., ส.).”

ขยายความ :

“จณฺฑ = จัณฑ์” ที่นักเรียนบาลีย่อมจะคุ้นกันดี คือที่ใช้เป็นสมัญญานามของบุคคล เช่น พระเจ้าอโศกมหาราชแห่งอินเดีย ช่วงแรกแห่งพระชนมชีพ ทรงได้พระสมัญญานามว่า “จัณฑาโศก” อโศกจอมโหด เพราะทรงใช้ยุทธวิธี “สังคามวิชัย ชนะด้วยสงคราม” ทำสงครามล้างผลาญชีวิตมนุษย์เป็นอันมาก ภายหลังทรงนับถือพระพุทธศาสนา ใช้วิธี “ธรรมวิชัย ชนะด้วยธรรม” ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอย่างยิ่งใหญ่ ทรงได้พระสมัญญานามว่า “ธรรมาโศก” อโศกจอมธรรม

แถม :

ที่พจนานุกรมฯ บอกว่า “ราชาศัพท์ใช้เรียกสุราหรือเมรัยว่า น้ำจัณฑ์” เสียง จัน ในที่นี้ สะกดเป็น “จณฺฑ = จัณฑ์”

น้ำจัณฑ์ ไม่ใช่ น้ำจันทร์ หรือน้ำจันทน์ หรือน้ำจัน

ไม่ใช่ จัน-ทร

ไม่ใช่ จัน-ทน

ไม่ใช่ จัน ไทย

แต่เป็น จัณฑะ = น้ำจัณฑ์

…………..

ดูก่อนภราดา!

: คนพาล มีน้ำจัณฑ์ย้อมใจ

: บัณฑิต มีน้ำใจย้อมธรรม

#บาลีวันละคำ (5,050)