สีแทน (บาลีวันละคำ 5,051)

22 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

สีแทน

คำไทยว่าสีอะไร

คำบาลีว่าอย่างไร

ผู้เขียนบาลีวันละคำเคยได้ยินคนพูดว่า “ผิวเหมือนสีแทน” เคยเห็นคนใช้คำว่า “ผิวเหมือนสีแทน”

อยู่มาวันหนึ่ง เกิดอยากรู้ขึ้นมาว่า “สีแทน” คือสีอะไร สีแบบไหน

คำว่า “แทน” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

…………..

แทน :

(๑) (คำกริยา) สนอง เช่น แทนคุณ.

(๒) (คำวิเศษณ์) ต่าง เช่น เอาเกลือแทนน้ำปลา, อาการที่บุคคลหนึ่งทำหน้าที่ในฐานะของอีกบุคคลหนึ่ง เช่น รักษาการแทน ทำแทน ไปแทน.

…………..

เป็นอันว่า “แทน” ในคำว่า “สีแทน” ไม่ใช่คำไทย

และคำว่า “สีแทน” ก็ยังไม่มีเก็บไว้ในพจนานุกรมฯ

เมื่อสืบค้นต่อไปก็ได้เค้าว่า คำว่า “แทน” มาจากคำอังกฤษว่า tan

พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปลคำว่า tan เป็นไทยไว้ดังนี้ –

1. เปลือกไม้จำพวกฝาง

2. สีน้ำตาล, สีเกรียม บนผิวหนังเนื่องจากถูกแดด, ทำให้เกรียม

3. ฟอก (หนัง) โดยแช่ในน้ำเปลือกไม้ หรือของฝาดอย่างอื่น

ได้ความตามพจนานุกรม สอ เสถบุตร ว่า “สีแทน” (tan) คือ สีน้ำตาล, สีเกรียมบนผิวหนังเนื่องจากถูกแดด

คราวนี้ก็หาความรู้ต่อไปว่า คำอังกฤษ tan บาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล tan เป็นบาลีดังนี้:

(ก) เป็นคำนาม:

(1) kasaṭa-tacajāti กสฏ–ตจชาติ (กะ-สะ-ตะ-ตะ-จะ-ชา-ติ) = เปลือกไม้ที่หลุดล่อนหรือถูกถากออก (จนแห้งแล้ว)

(2) tambavaṇṇa ตมฺพวณฺณ (ตำ-พะ-วัน-นะ) = สีเหมือนทองแดง

(ข) เป็นคำกริยา:

(1 cammaṃ paṭisaṅkharoti จมฺมํ ปฏิสงฺขโรติ (จำ-มัง ปะ-ติ-สัง-ขะ-โร-ติ) = ซ่อมหนัง หรือฟอกหนัง

(2) tambavaṇṇaṃ karoti ตมฺพวณฺณํ กโรติ (ตำ-พะ-วัน-นัง กะ-โร-ติ) = ทำให้เป็นสีทองแดง

ขยายความ :

คำแปลเป็นบาลีที่ตรงกับ “สีแทน” (tan) คือ “ตมฺพวณฺณ”

“ตมฺพ” อ่านว่า ตำ-พะ รากศัพท์มาจาก ตมฺพฺ (ธาตุ = สี) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ

: ตมฺพฺ + ณ = ตมฺพณ > ตมฺพ แปลตามศัพท์ว่า “สีที่มีลักษณะเหมือนโลหะชนิดหนึ่งซึ่งมีสีแดงคือสีมะเดื่อสุก” หมายถึง สีแดง; ทองแดง (red; copper)

บาลี “ตมฺพ” สันสกฤตเป็น “ตามฺร”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกความหมายของ “ตามฺร” ในสันสกฤตไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ตามฺร : (คำวิเศษณ์) อันมีสีดั่งทองแดงหรือแดง; of a coppery or red colour; – (คำนาม) ทองแดง; จันทน์แดง (อันท่านกล่าวว่ามีสีแดงเข้ม, และส่งกลิ่นหอมดั่งดอกบัว); สีทองแดงหรือสีแดงเข้ม; ขันทองแดงอันจุน้ำพอดี และมีรูน้อยที่ก้น เพื่อให้น้ำพุ่งขึ้นทางรูนั้น, สำหรับใช้เปนเครื่องบอกทุ่มโมงหรือยามนาลี: ท่านเอาขันลอยน้ำ, น้ำก็เข้าทางก้นขันทีละน้อยจนเต็มขัน ๆ จมลงเมื่อไร ก็เปนกำหนดหมายรู้ยามนาลีที่ล่วงไป; copper, red sandal ( represented as of a dark red colour, and smelling like a lotus); a dark or coppery red colour, a copper or metallic cup of prescribed capacity, and perforated by a small hole at the bottom, answering the purpose of an hour-glass: it is put into a vessel of water, the water gradually filling it, and the cup sinking, mark the hour or time that has elapsed.”

ไทยเราใช้อิงบาลีเป็น “ตามพ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ตามพ-, ตามพะ : (คำแบบ) (คำนาม) ทองแดง. (ป. ตมฺพ; ส. ตามฺร).”

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

ข้อสังเกต :

1 “สีแทน” คำอังกฤษว่า tan แปลว่า-หรือเข้าใจกันว่า-สีน้ำตาล

2 tan แปลเป็นบาลีว่า “ตมฺพวณฺณ”

3 “ตมฺพ” แปลว่า ทองแดง ถ้าเป็นสีก็คือ สีแดง (red)

4 คำว่า “น้ำตาล” ที่หมายถึงสี พจนานุกรมฯ บอกว่า สีคล้ายสีน้ำตาลหม้อที่เคี่ยวแก่ไฟ

5 คำว่า สีน้ำตาล คำอังกฤษว่า brown

6 คำว่า brown แปลเป็นบาลีว่า “piṅgala ปิงฺคล” = สีเหลือง และ “tambavaṇṇa ตมฺพวณฺณํ” = สีทองแดง

7 ถ้า brown คือ สีน้ำตาล “ตมฺพวณฺณํ” ซึ่งแปลมาจาก brown ก็ต้องหมายถึง สีน้ำตาล ได้ด้วย

8 ในที่สุดก็คงต้องสรุปว่า “สีแทน” ซึ่งมาจากคำอังกฤษว่า tan แปลเป็นคำบาลีว่า “ตมฺพวณฺณ”