รากษสเทวี (บาลีวันละคำ 5,052)
รากษสเทวี
ชื่อนี้อ่านอย่างไร?
ชื่อนี้ควรอ่านว่า ราก-สด-สะ-เท-วี
ประกอบด้วยคำว่า รากษส + เทวี
(๑) “รากษส”
เป็นรูปคำสันสกฤต คำนี้บาลีเป็น “รกฺขส” อ่านว่า รัก-ขะ-สะ รากศัพท์มาจาก รกฺขฺ (ธาตุ = ดูแล, รักษา) + ส ปัจจัย
: รกฺขฺ + ส = ทิว > เทว แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นแดนรักษาตนแห่งผู้คน” (คือผู้ที่คนหลบหนีเพื่อรักษาตน) หมายถึง รากษส, ผีเสื้อน้ำ (a kind of harmful [nocturnal] demon)
บาลี “รกฺขส” สันสกฤตเป็น “รากฺษส”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
“รากฺษส : (คำนาม) ปีศาจ, เวตาล; ค้างคาวซึ่งสูบกินโลหิตสัตว์; an evil spirit, a demon or fiend; a vampire.
ในภาษาไทยใช้เป็น “รากษส” อ่านว่า ราก-สด พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“รากษส [รากสด] : (คำนาม) ยักษ์ร้าย, ผีเสื้อน้ำ, ชื่อพวกอสูรชั้นต่ำ มีนิสัยดุร้าย ในคัมภีร์โลกทีปกสารว่า เป็นบริวารของพญายม, ในคัมภีร์โลกบัญญัติว่า เป็นบริวารของพระวรุณ, ใช้ รากโษส ก็มี. (ส.; ป. รกฺขส).”
(๒) “เทวี”
อ่านว่า เท-วี รากศัพท์มาจาก เทว + อี ปัจจัย
(ก) “เทว” อ่านว่า เท-วะ รากศัพท์มาจาก ทิวฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง, เล่น, สนุก, เพลิดเพลิน) + อ (อะ) ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ทิ-(วฺ) เป็น เอ (ทิวฺ > เทว)
: ทิวฺ + อ = ทิว > เทว แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ของตน” (2) “ผู้เพลิดเพลินด้วยเบญจกามคุณ”
ความหมายของ “เทว” ที่มักเข้าใจกัน คือหมายถึง เทพเจ้า, เทวดา
แต่ความจริง “เทว” ในบาลียังหมายถึงอีกหลายอย่าง คือ พระยม, ความตาย, สมมติเทพ, พระราชา, ท้องฟ้า, ฝน, เมฆฝน, วรุณเทพ
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “เทว” ไว้ดังนี้ –
(1) good etc. (สิ่งที่ดี และอื่นๆ)
(2) a god, a deity, a divine being (เทวดา, เทพเจ้า, เทพ)
(3) the sky, rain-cloud, rainy sky, rain-god (ท้องฟ้า, เมฆฝน, ท้องฟ้ามีฝน, เทพแห่งฝน)
ในภาษาบาลีนิยมใช้คำว่า “เทว” เป็นคำอาลปนะ (addressing = คำทัก, คำร้องเรียก) เมื่อพูดกับพระราชา ในภาษาไทยนักเรียนบาลีมักแปลกันว่า “ข้าแต่สมมุติเทพ”
(ข) เทว + อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์
: เทว + อี = เทวี
“เทวี” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
(1) เทพธิดา (goddess)
(2) พระราชินี (queen)
“เทวี” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“เทวี : (คำนาม) เทวดาผู้หญิง, นางพญา, นางกษัตริย์. (ป.).”
รากษส + เทวี = รากษสเทวี แปลตามศัพท์ว่า “เทวีผู้เป็นผีเสื้อน้ำ”
“รากษสเทวี” เป็นชื่อนางสงกรานต์ตามตำนานสงกรานต์ของไทยเรา
ขยายความ :
“นางสงกรานต์” หมายถึงธิดาทั้ง 7 ของท้าวกบิลพรหม ตามตำนานสงกรานต์ที่เล่าสืบกันมา
นางสงกรานต์มี 7 นางตามวันทั้ง 7 (อาทิตย์ จันทร์ …)
วันมหาสงกรานต์ปีไหนตรงกับวันอะไร นางนั้นก็เป็น “นางสงกรานต์” สำหรับปีนั้น
(๑) วันอาทิตย์เป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “ทุงษะ” หรือ “ทุงสะ” = ทุงษเทวี
ยังไม่พบที่มาของคำ
อาจมาจาก ทุ = ชั่ว, ร้าย, ไม่ดี + อํส = บ่า, ไหล่; องศา, ส่วน, ภาค
แต่ไม่สามารถแปลให้ได้ความหมายที่ดี
(๒) วันจันทร์เป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “โคราค” = โคราคเทวี
โค = วัว, แผ่นดิน, ดวงอาทิตย์ + ราค = ความปรารถนา, ความยินดี, ความติดใจ
โคราค = ผู้เป็นที่ยินดีของโค, ผู้เป็นที่ยินดีของแผ่นดิน
โค + ราค = โคราค อาจหมายถึงสิ่งอื่นที่ไม่ใช่คำแปลตามตัวก็ได้ แต่ยังไม่พบความหมายที่เป็นอย่างอื่น
(๓) วันอังคารเป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “รากษส” = รากษสเทวี
ตรงกับบาลีว่า “รกฺขส” (รัก-ขะ-สะ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นแดนรักษาตนแห่งผู้คน” คือผู้ที่คนพบแล้วต้องรีบหลบหนีเพื่อรักษาตน
รกฺขส > รากษส = ผีเสื้อน้ำ, ยักษ์ที่ดูแลรักษาน่านน้ำ
(๔) วันพุธเป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “มัณฑา” = มัณฑาเทวี
(1) “มณฺฑ” แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่เป็นเครื่องประดับ”
“ส่วนที่เป็นเหตุให้รู้” คืออยู่สูงสุดมองเห็นเด่นชัด
มณฺฑ > มัณฑา = ส่วนยอด, สาระสำคัญ, หัวกะทิ (ส่วนบนของนมหรือเนย)
(2) “มณฺฑ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กำจัดความมืด” = แสงแดด, ผ่องใส
(๕) วันพฤหัสบดีเป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “กิริณี” = กิริณีเทวี
กรี = ช้างพลาย แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีมือ” คือมีงวง
กรินี = ช้างพัง (ช้างตัวเมีย)
กรินี > กิริณี
(๖) วันศุกร์เป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “กิมิทา” = กิมิทาเทวี
กิมิ = หนอน, แมลง, ตั๊กแตน, ตัวไหม + ทา = ให้
กิมิทา = หนอนให้มา, ได้มาจากหนอน = เกิดมาจากแมลง
ชื่อนี้เป็นตัวอย่างของการแปลตามศัพท์เท่าที่ตามองเห็น อาจแยกศัพท์เป็นอย่างอื่น หรือมาจากรากศัพท์อื่นก็ได้
(๗) วันเสาร์เป็นวันมหาสงกรานต์
นางสงกรานต์ชื่อ “มโหทร” = มโหทรเทวี
มหนฺต > มหา = ใหญ่ + อุทร = ท้อง
มโหทร = ผู้มีท้องใหญ่
ชื่อนี้เห็นในที่บางแห่งเขียนเป็น “มโหธร” (-ธร ธ ธง) โปรดทราบว่าเป็นคำที่เขียนผิด เพราะผู้เขียนเข้าใจเอาเอง ในคัมภีร์ไม่มีคำหรือชื่อที่สะกดเป็น “มโหธร” มีแต่ “มโหทร” (-ทร ท ทหาร) เป็นคำบอกลักษณะของชายหญิง มีใช้ทั่วไป
…………..
ปี 2569 วันอังคารที่ 14 เมษายน เป็นวันมหาสงกรานต์ นางสงกรานต์ประจำวันอังคารชื่อ “รากษสเทวี”
ในที่บางแห่งบอกคำอ่านไว้ด้วยว่า ชื่อนี้อ่านว่า ราก-สะ-สะ-เท-วี
คำว่า “รากษส” เมื่ออยู่คำเดียวอ่านว่า ราก-สด เมื่อมีคำว่า “เทวี” มาต่อท้ายเป็น “รากษสเทวี” ควรอ่านว่า ราก-สด-เท-วี คงเสียงคำเดิมไว้เพื่อสื่อให้รู้ว่าหมายถึงอะไร
ลองพิจารณาดู —
ราก-สด เรานึกออกว่าคือ “รากษส”
แต่ ราก-สะ-สะ ใครนึกออกบ้างว่าคืออะไร?
และถ้าจะ “อ่านอย่างมีลูกเก็บ” ตามแบบแผนของการอ่านคำสมาส ก็อ่านได้ว่า ราก-สด-สะ-เท-วี
แต่ไม่ควรเป็น ราก-สะ-สะ-เท-วี ซึ่งเสียงแบบนี้ยากที่จะมีใครรู้ว่าคำเดิมคือ “รากษส”
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ชื่อเป็นยักษ์ก็น่ารักได้
: ถ้าหัวใจเป็นเทวดา
#บาลีวันละคำ (5,052)
12-4-69
…………………………….
…………………………….
