ลีลาวดี (บาลีวันละคำ 2,229)

ลีลาวดี

อ่านว่า ลี-ลา-วะ-ดี

แยกศัพท์เป็น ลีลา + วดี

(๑) “ลีลา

บาลีอ่านว่า ลี-ลา รากศัพท์มาจาก ลลฺ (ธาตุ = งาม) + ปัจจัย, แปลง อะ ต้นธาตุ เป็น อี (ลลฺ > ลีลฺ) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ลลฺ + = ลล > ลีล + อา = ลีลา แปลตามศัพท์ว่า “กิริยาที่งดงาม” หมายถึง การเล่น, ลีลา, การเยื้องกราย (play, sport, dalliance)

ลีลา” เป็นทั้งรูปบาลีและสันสกฤต

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกความหมายของ “ลีลา” ในสันสกฤตไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

ลีลา : (คำนาม) กรีฑา, เกลิ, การเล่นสนุก; สวิลาสกรีฑา; play; sport, amorous sport.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

ลีลา : (คำนาม) ท่าทาง, ท่าทางอันงาม, การเยื้องกราย, เช่น พุทธลีลา; ชื่อพระพุทธรูปปางหนึ่ง อยู่ในพระอิริยาบถยืนยกส้นพระบาทขวาสูงขึ้นจากพื้น ปลายพระบาทยังจดอยู่กับพื้นอยู่ในท่าจะก้าวเพื่อทรงพระดำเนิน พระหัตถ์ขวาห้อยอยู่ในท่าไกว พระหัตถ์ซ้ายยกเสมอพระอุระ ตั้งฝ่าพระหัตถ์ป้องไปเบื้องหน้าเป็นกิริยาเดิน ที่สร้างเป็นท่ายกพระหัตถ์ขวาก็มี; ท่วงทำนอง เช่น ลีลาการพูด ลีลาการเขียน; การเลือกสรรฉันท์หรือแบบประพันธ์ให้เหมาะแก่ข้อความของเรื่อง เช่น ลีลาการประพันธ์. (ป., ส. ลีลา).”

(๒) “วดี

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) วดี ๑ : (คำนาม) รั้ว, กําแพง. (ป. วติ; ส. วฺฤติ).

(2) วดี ๒ : (คำนาม) คําเติมท้ายคําอื่นที่เป็นนาม หมายความว่า มี เป็นเพศหญิงตามหลักไวยากรณ์ เช่น ดาราวดี ว่า มีดาว.

ได้ความตามพจนานุกรมฯ ว่า “วดี” ในคำไทย มาจาก –

(๑) “วติ” ในบาลี ซึ่งสันสกฤตเป็น “วฺฤติ

(๒) เป็นคำเติมท้ายคำนามเพศหญิง แปลว่า “มี”

(๑) “วติ” ในบาลี

อ่านว่า วะ-ติ รากศัพท์มาจาก วรฺ (ธาตุ = ห้าม, ปิดกั้น) + ติ ปัจจัย, ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (วรฺ > )

: วรฺ + ติ = วรติ > วติ (: วรฺ > + ติ = วติ) แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องกั้น

วติ” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) รั้ว (a fence)

(2) สิ่งที่เลือก, สิ่งที่เป็นคุณหรือได้ประโยชน์ (a choice, boon)

บาลี “วติ” สันสกฤตเป็น “วฺฤติ

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

วฺฤติ : (คำนาม) การเลือก; การขอ, การเชิญ; การแวดล้อม; การซ่อนหรือปิดบัง; selecting; asking, requesting; surrounding; hiding.”

โปรดสังเกต :

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน (คนไทยทำ) “การเลือก” แปลเป็นอังกฤษว่า selecting

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ (ฝรั่งทำ) แปล “วติ” เป็นอังกฤษคำหนึ่งว่า a choice (สิ่งที่เลือก)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน แปล “วฺฤติ” คำหนึ่งว่า “การแวดล้อม” (surrounding)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “วติ” เป็นอังกฤษคำหนึ่งว่า a fence (รั้ว)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน: วฺฤติ = การแวดล้อม > surrounding

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ: วติ = รั้ว > a fence

(๒) คำเติมท้ายคำนามเพศหญิง แปลว่า “มี”

ในบาลีมี “ปัจจัย” ตัวหนึ่ง คือ “วนฺตุ” (วัน-ตุ) ลงท้ายคำนาม ทำให้นามคำนั้นแปลว่า “มี-” (ต่อด้วยคำแปลนามคำนั้น) เช่น –

ภค” (พะ-คะ) แปลว่า โชค (โชคดี)

ภค + วนฺตุ = ภควนฺตุ แปลว่า ผู้มีโชคดี

ภควนฺตุ” เป็นปุงลิงค์ (คำนามเพศชาย = คำที่หมายถึงชาย) นำไปแจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกพจน์ ได้รูปเป็น “ภควา” เป็นคำเรียกพระพุทธเจ้าที่เราคุ้นกันดี นิยมแปลกันว่า “พระผู้มีพระภาค” มีความหมายว่า พระผู้มีโชค

ถ้าจะทำให้เป็นคำนามเพศหญิง ต้องแปลง “วนฺตุ” ปัจจัยเป็น “วนฺตี” เช่น –

ภค + วนฺตี = ภควนฺตี

ภควนฺตี” นำไปแจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง เอกพจน์ ได้รูปเป็น “ภควตี” (พะ-คะ-วะ-ตี)

ภควตี” เขียนแบบไทยเป็น “ภควดี” แปลว่า หญิงผู้มีโชค

นี่คือที่พจนานุกรมฯ บอกว่า “วดี” เป็น “คําเติมท้ายคําอื่นที่เป็นนาม หมายความว่า มี เป็นเพศหญิงตามหลักไวยากรณ์” (ดูข้างต้น)

เมื่อไปเห็นคำที่ลงท้าย –วดี พึงเทียบเคียงโดยนัยนี้

ลีลา + วดี = ลีลาวดี แปลตามประสงค์ว่า “สตรีผู้มีการเยื้องกรายงดงาม

ขยายความ :

ลีลาวดี” เป็นหนังสือธรรมนิยาย บทประพันธ์ของ “ธรรมโฆษ” (ศาสตราจารย์เกียรติคุณ แสง จันทร์งาม) นางเอกในเรื่องชื่อ “ลีลาวดี” ซึ่งถูกนำมาตั้งเป็นชื่อหนังสือด้วย

นักอ่านรุ่นเก่าตลอดมาจนถึงรุ่นกลางเก่ากลางใหม่ย่อมจะเคยอ่านหรืออย่างน้อยก็ (น่าจะ) เคยได้ยินชื่อธรรมนิยายเรื่องนี้มาแล้วโดยทั่วกัน

อาจกล่าวได้ว่า เพราะอิทธิพลของธรรมนิยายเรื่องนี้จึงทำให้สตรีไทยนิยมตั้งชื่อว่า “ลีลาวดี” ตามชื่อนางเอกในเรื่องกันอยู่ในช่วงเวลาหนึ่ง อันนับได้ว่าเป็นความสำเร็จอย่างงดงามของท่านผู้ประพันธ์

นามปากกา “ธรรมโฆษ” ได้มาจากนามฉายาระหว่างอุปสมบท นั่นคือ “พระมหาแสง โฆสธมฺโม” เปรียญธรรม 6 ประโยค สำนักวัดบรมนิวาส

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ แสง จันทร์งาม หรือ “ธรรมโฆษ” ผู้ประพันธ์ “ลีลาวดี” ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 20 กรกฎาคม 2561 (วันนี้)

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ชีวิตสั้น

: แต่ผลงานยาว

————

ภาพประกอบด้วยความเอื้อเฟื้อของ รศ.ดร.จำนง คันธิก

ขอแสดงความขอบคุณไว้ ณ ที่นี้

#บาลีวันละคำ (2,229)

20-7-61

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย